Główną rolę w procesie wychowania narodowego lub procesie utrzymywania poczucia odrębności etnicznej odgrywała rodzina. Ale na terenie pogranicza, gdzie zamieszkiwały obok siebie dwie narodowości, niezwykle ważną rolę odgrywały również organizacje i instytucje. Zachowanie więzi narodowej miało większe szanse, gdy oddziaływaniu polskiej rodziny towarzyszyło oddziaływanie polskich instytucji. Pamiętnikarz ze Śląska opisując ten proces pisze: „Niejednokrotnie stanęli więc naprzeciw siebie: ojciec z synem, matka przeciw córce, dzieci przeciw rodzicom, brat przeciwko bratu. Jedni czuli się Polakami, gdyż obracali się w towarzystwach polskich, należeli na przykład do Polskiego Zjednoczenia Zawodowego, do Sokoła, towarzystwa śpiewaczego itd. Na drugich zaś, choć z tej samej rodziny, miały wpływ takie bodźce, jak szkoła (uniwersytety) i urzędy niemieckie, niemiecki pracodawca i związki”.

Historyczne doświadczenia z okresu I wojny światowej odegrały zasadniczą rolę w kształtowaniu więzi narodowej wśród tych grup społecznych, które dotychczas znajdowały się poza zasięgiem oddziaływania sił patriotycznych. Niepodległe państwo polskie przestało być potrzebą stosunkowo nielicznej grupy uświadomionych członków grupy ideologicznej, jaką jest naród.