thumb|350px|Określenie tempa (u góry) podane na dwa sposoby: opisowo, przez podanie włoskiej nazwy tempa andante, oraz numerycznie (w nawiasie), przez podanie liczby ósemek na minutę. Tempo (agogika) – jeden z elementów dzieła muzycznego, oznaczający, jak szybko utwór ma być wykonany.
Historia określania tempa
Pierwsze próby ścisłego określenia tempa podejmowano już na przełomie XV i XVI wieku. Szły one w trzech kierunkach: oznaczanie tempa za pomocą czynności wykonywanych przez człowieka lub jego organizm, jak kroczenie (H. Buchner - Fundamentbuch, ok. 1520), uderzenia motyką (Hermann Finck, Practica musica, 1556), ale w szczególności za pomocą pulsu zdrowego, wypoczętego człowieka (np. F. Gaffori, Practica Musicae, 1496; Marin Mersenne, Harmonie Universelle, 1636; Johann Joachim Quantz, Versuch einer Anweisung die Flöte traversière zu spielen, 1752 i in.). oznaczanie tempa za pomocą urządzeń mechanicznych, jak wahadło (np.