Novalis podjął polemikę z Wilhelmem Meistrem Goethego, tworząc zupełnie inny obraz artysty i jego drogi do sztuki. Swego bohatera uczynił poetą wędrującym po świecie w czasach, które nie znały jeszcze druku. Ściśle połączona z muzyką poezja spełniała wówczas funkcję filozofii, zachowując mistyczny kontakt z zaświatami. Z ukrytej przed oczami niewtajemniczonych sfery pochodzi błękitny kwiat, jaki widuje w snach tytułowy bohater powieści. U Novalisa sny są jednak nie mniej rzeczywiste niż życie na jawie. Henryk jest poeta, jego przeznaczeniem będzie wędrówka, podróż edukacyjna zakończona aktem mistycznej inicjacji. Kolejnymi nauczycielami stają się: Górnik, Pustelnik, a przede wszystkim stary mistrz, poeta Klingsohr, w którym badacze rozpoznają Goethego. Celem sztuki winno być pogodzenie „wszystkich czasów, wszystkich miejsc, wszystkich pejzaży”, pojednanie człowieka z naturą, harmonią rozumu, serca i wyobraźni, stan określany mianem „Złotego Wieku”. Powieść zamyka fantastyczna baśń, pełna ukrytych alegorii i symboli. Postacie utworu ulegają tajemniczym metamorfozom, śmierć nie istnieje, mamy jedynie do czynienia z przemianą, początkiem życia wiecznego.