Podstawową czynnością wykonywaną w modelu eksperymentalnym jest wywołanie obserwowalnych zmian zmiennej zależnej poprzez manipulację co najmniej jedną zmienną niezależną. Pozwala to badaczowi zaobserwować wpływ zmiennej niezależnej Xj na zmienną zależną Y. Model EPF nie daje takiej możliwości - ze względu na to, że wpływ zmiennej niezależnej na zmienną zależną miał już miejsce i jest czynnością dokonaną, manipulacje zmienną niezależną są wykluczone. Bezpośrednio wiąże się to też ze sposobem doboru osób badanych:, podczas gdy w modelu eksperymentalnym grupy wybierane są z uwzględnieniem zasad randomizacji, w modelu EPF konieczny jest celowy dobór grup według ustalonego kryterium.
Dwa warianty modelu EPF Opierając się na stopniu posiadanej przez badacza wiedzy dotyczącej zmiennej zależnej Y i jej uwarunkowań - w modelu EPF wyróżnia się dwa warianty badań:
2.1. Wariant eksploracyjny (EPF-E) Wariant eksploracyjny modelu ex post facto znajduje swoje zastosowanie, gdy czynniki oddziałujące na zmienną zależną Y są nieznane.