thumb|180px|Biskup sprawujący Eucharystię ad orientem (XV wiek) Ad orientem (łac. ku wschodowi) – pojęcie używane do określenia postawy uczestników mszy. Oznacza, że kapłan i wierni znajdują się po tej samej stronie ołtarza i są zwróceni w jego stronę, a co za tym idzie kapłan stoi tyłem do wiernych. Nazwa ta wywodzi się z zasady orientowania kościołów, przez co ołtarz znajdował się przy wschodniej ścianie świątyni; obecnie termin ten nie musi być związany z rzeczywistym wschodem. W praktyce liturgii Kościoła ad orientem miało oznaczać oczekiwanie paruzji Jezusa Chrystusa, który „przyjdzie on powtórnie ze wschodu”.
Pierwotnie ołtarze w świątyniach chrześcijańskich wzorowanych na synagogach były wolnostojące (w apsydzie znajdowało się krzesło biskupa), a celebrans zwracał się w takim samym kierunku co wierni go otaczający. Wraz z rozwojem ceremoniału katedra biskupia została przesunięta na boczną ścianę budynku, zaś jej miejsce w apsydzie zajął ołtarz. W końcu utrwaliła się praktyka budowania ołtarza w złączeniu ze ścianą, przez co celebracja w inny sposób niż ad orientem nie była możliwa.