Nikołaj Nikołajewicz Afanasjew (ros. Николай Николаевич Афанасьев, ur. w Odessie, zm. 4 grudnia 1966 w Paryżu) – rosyjski duchowny prawosławny i teolog.
Życiorys W 1912 ukończył gimnazjum, potem przez rok studiował na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Noworosyjskiego, następnie na Wydziale Fizyczno-Matematycznym, od listopada 1915 do maja 1916 był kursantem szkoły wojskowej w Odessie. Później odbywał służbę wojskową w Tomskiej Artylerii Przybrzeżnej, w 1918 pracował w banku. Podczas wojny domowej ewakuował się z Sewastopola i udał się do Belgradu, gdzie wstąpił do Belgradzkiego Kółka Prawosławnego i na nowo powstały Wydział Teologiczny Uniwersytetu Belgradzkiego, który ukończył w 1925, po czym został wyświęcony w Pradze. Był nauczycielem religii w żeńskim gimnazjum w Skopju, w 1929 otrzymał stypendium Rosyjskiej Grupy Akademickiej w Belgradzie, wkrótce udał się do Davos. W marcu 1930 otrzymał stypendium Prawosławnego Instytutu Teologicznego w Paryżu, jesienią 1930 otrzymał miejsce w Radzie Religijno-Pedagogicznej, w którym 1932–1940 był docentem. Napisał wiele artykułów. Stworzył naukę o Kościele zwaną eklezjologią eucharystyczną, w której - akcentując rolę Kościoła lokalnego - podkreślał, że eucharystia jest źródłem ontycznej jedności i pełni Kościoła.