Marilyn Monroe (nombre artistico de Norma Jeane Mortenson, baptizata como Norma Jeane Baker), naixita de Los Angeles (California) l'1 de chunio de 1926 y muerta en Los Angeles (California) o 5 d'agosto de 1962, estió una actriz, modelo, cantaire y productora cinematografica estausunidense, activa en o cine estausunidense dende meyatos d'os anyos 1940 dica la suya muerte y con cuantos premios recebitos mientres a suya carrera cinematografica.

Marilyn, qui morió con 36 anyadas d'edat en a cumbre d'a suya fama, se convertió en un mito erotico, estando una d'as mas conoixitas sex symbol d'a segunda metat d'o sieglo XX. A suya carrera cinematografica (luego de treballar como modelo fotografica) prencipió en zaguerías d'os anyos 1940 con a cinta Dangerous Years, dirichita por Arthur Pierson, pero no estió dica 1950, con as cintas The Asphalt Jungle (dirichita por John Huston) y All About Eve (dirichita por Joseph L. Mankiewicz) que a suya carrera se desembolicó con os suyos primers papels prencipals. Dende meyatos d'os anyos 1950 se convertió en una d'as actrices mas populars de Hollywood.

Marilyn Monroe, considerata una muller muit atractiva, casó en 1954 con o beisbolista Joe DiMaggio, de qui se esvurció ixa mesma anyada ta tornar a casar-se con o escritor Arthur Miller en 1956. Morió o 5 d'agosto de 1962 en a ciudat californiana de Los Angeles, por una sobredosi de barbituricos, encara que mai s'ha esclareixito si morió por suicidio u morió por asasinato como afirman bellas teorías, por a suya relación con os chirmans John (de qui pareix que estió amant) y Robert Kennedy.

A suya vida As suyas primeras anyadas Marilyn yera naixita de Los Angeles (California) l'1 de chunio de 1926, filla de Gladys Pearl Baker. A suya mai yera esvurciata d'Edward Mortenson, qui podeba estar o pai de Marilyn (fue inscrita en o Rechistro Civil de Los Angeles con l'apellito Mortenson), encara que a suya mai, qui tenió bellas relacions ocasionals en ixe inte con atros hombres, la baptizó como Norma Jeane Baker, en considerar que su pai yera desconoixito. Por os suyos problemas economicos (y tamién sentimentals) a suya mai deixó a la nina Norma con os suyos güelos, Albert y Ida Bolender, que viviban en a localidat californiana de Hawthorne, dica que podió tener una vivienda propia.

Sindembargo, a inestabilidat d'a suya mai, con frecuents crisis niervosas, fació que Grace McKee, una amiga d'a mai, recibiese a custodia de Norma, y estió Grace qui intresó a la nina en o mundo d'o Cine. A choven Norma prencipió una luenga carrera de pais adoptivos (mesmo pareix que sufrió abusos sexuals en a suya infancia a mans de beluns d'os suyos padrastros), dica que tornó a vivir con a suya mai.

Matrimonio y primers pasos en o Cine 250px|left|thumb|Norma Jeane Baker en 1945, cuan encara no yera actriz, en imáchens de propaganda belica de l'Exercito estausunidense. Ye fácil que por ixa vida complicata que heba tenito, Norma Jeane Baker casó o 19 de chunio de 1942, cuan nomás teneba que 16 anyadas, con James «Jim» Dougherty, un vecín 5 anyadas mes gran que Norma. En 1943 o suyo esposo s'encorporó a la Marina mercant y en 1944 a la United States Army Air Forces fendo parte d'a tripulación d'un avión bombardero B-17 Flying Fortress en misions de bombardeyo aerio sobre o territorio d'o Tercer Reich mientres a Segunda Guerra Mundial. En ixe inte, Norma treballaba en una fabrica adedicata a l'esfuerzo belico estausunidense.

En 1944, o fotografo David Conover feba una serie de fotografías ta propaganda de l'Exercito estausunidense, que miraba d'amostrar a os soldatos en o frent a vida d'as suyas mullers adedicatas a o treballo en a retraguarda, amás d'estimular a incorporación d'a muller a ixe esfuerzo belico. Fació asinas as primeras fotografías de Norma, qui se convertió a escape en una chicota muit conoixita por as suyas fotografías ta revistas de pin-up. Os soldatos d'o frent li deciban Mmmmm girl ("la chicota mmmmm"). Ta estar mas favoreixita en a suya imachen, Norma aclaró a color d'o suyo pelo, y albandonó de raso o suyo treballo t'adedicar-se a la suya incipient carrera de modelo, y en aviento de 1945 rodó un spot publicitario de banyadors. O 2 d'octubre de 1946, Norma s'esvurció d'o suyo primer esposo.

Norma Jean atrayó l'atención d'un directivo d'a productora cinematografica 20th Century Fox, Ben Lyon, qui fació que li fesen una prebatina. O 26 de chulio de 1946, Norma Jean signó un contracto con a productora d'una durada de 6 meses, por un salario de 125 dólars por semana. Ye en ixe inte cuan, d'alcuerdo con a productora, decidió de cambiar o suyo nombre artistico enta Marilyn Monroe. O nombre de Marilyn li heba inspirato l'actriz Marilyn Miller, y l'apellito Monroe lo pilló d'a familia d'a suya mai. Actuó en as cintas Dangerous Years (1947, Arthur Pierson, a suya primera cinta oficialment) y Scudda Hoo! Scudda Hay! (1948, F. Hugh Herbert), encara que con escenas muit breus, cuasi se puet decir cameos.

En 1948 tornó a sinyar un contracto con una atra productora cinematografica, a Columbia Pictures, tamién por una durada de 6 meses, actuando en a cinta musical de baixo presupuesto Ladies of the Chorus (1948, Phil Karlson). A cinta estió un fracaso de raso, con a cual cosa no li renovoron o suyo contracto. Actuó en Love Happy (1950, David Miller) con os chirmans Marx, y a suya actuación lis cuacó a os productors d'a cinta, que la ninvioron a promocionar-a a la ciudat de Nueva York. Atrayó l'atención de Johnny Hyde, un achent d'a William Morris Agency, qui acceptó de representar-la y amás se convertió en o suyo amant, obtenendo-li un chicot papel en a cinta The Asphalt Jungle (1950, John Huston), encara que a critica consideró que heba feito una interpretación de calidat. Sindembargo, Marilyn Monroe no teneba diners, asinas que acceptó posar ta fotografías eroticas con o fotografo Tom Kelly, encara que con o nombre artistico de Mana Monroe. Istas fotografías de calandario tornoron a amanixer dimpués, cuan Marilyn Monroe ya s'heba convertito en un personache celebre.

Joseph L. Mankiewicz paró cuenta de Marilyn y li ufrió un papel en suya cinta All about Eve (1950) a on treballó con l'actriz Bette Davis. En haber tenito exito en as suyas zagueras cintas, Marilyn Monroe negoció un contracto de siet anyadas con a 20th Century Fox en aviento de 1950. En 1951 s'inscribió en a Universidat de California en Los Angeles ta estudiar arte y literatura, y tamién actuó en chicotas cintas, encara que con conoixitos actors como Mickey Rooney, Constance Bennett, June Allyson, Dick Powell u Claudette Colbert. Encara que nunca no la nominoron a os Premios Oscar, estió ella qui entregó l'Oscar a o Millor Sonito a Thomas T. Moulton por a cinta All about Eve.

Consagración En 1952, Marilyn tenió un romance con Joe DiMaggio, una estrela d'o béisbol que albandonaba os campos esportivos en ixas envueltas. En os meses siguients, rodó cuatre cintas ta RKO Pictures: en primeras, Clash by Night, con Barbara Stanwyck, Paul Douglas y Robert Ryan, estando dirichita por Fritz Lang, en un papel important encara que no protagonista y en una cinta que estió un exito de publico y critica; We're Not Married!, una comedia dirichita por Edmund Goulding a on treballó con Ginger Rogers, Fred Allen y Victor Moore; Don't Bother to Knock, un drama de Roy Ward Baker a on fació o suyo primer papel protagonista, con Richard Widmark, Anne Bancroft y Donna Corcoran, estando ista una cinta sin muito exito; y Monkey Business, una comedia dirichita por Howard Hawks a on treballó con Ginger Rogers y Cary Grant y que, encara que as criticas no estioron prou favorables, tenió prou exito entre o publico.

O productor Darryl F. Zanuck creyó que Marilyn teneba prou potencial comercial y la contrató ta rodar Niagara, una cinta en a cual interpretó o personache de muller fatal que quereba asasinar a o suyo esposo, papel interpretato por l'actor Joseph Cotten. A critica apreció ista cinta, considerando a suya interpretación como "ubiertament sexual". Sindembargo, o productor Zanuck no consideraba que fuese una buena actriz, compartido ixas creyencias l'actriz Joan Crawford. right|thumb|250px|Marilyn Monroe en una escena d'a cinta Gentlemen Prefer Blondes (1953), con Tommy Noonan. En 1953, mientres o rodache d'a cinta Gentlemen Prefer Blondes, dirchita por Howard Hawks y a on compartiba a escena con l'actriz Jane Russell, Marilyn se convertió en amiga de Jane Russell. Tamién en ixa mesma anyada rodó a cinta How to Marry a Millionaire, una comedia romantica dirichita por Jean Negulesco seguntes un guión de Nunnally Johnson y a on compartió o rodache con as actrices Lauren Bacall y Betty Grable, estando una cinta con un argumento sencillo basato en a vida de tres modelos que miraban de casar-se con un millonario. Istas dos cintas contribuyoron a enamplar a suya creixent popularidat entre o publico estausunidense. Sindembargo, Marilyn expresó mientres una entrevista en o diario New York Times a suya pretensión de fer un papel dramatico, pretensión que fació saber tamién a Darryl F. Zanuck, qui se negó mesmo a fer-ne as prebas pertinents ta a cinta The Egyptian que dirichió Michael Curtiz en 1954 y a on o papel que Marilyn miraba de fer lo interpretó Jean Simmons. Ta compensar, li ufrioron o papel protagonista en a cinta River of No Return, un western dirichito en 1954 por Otto Preminger seguntes un guión de Frank Fenton, compartindo escena con Robert Mitchum. Marilyn afirmó dimpués que mereixeba bella cosa millor que un papel en una cinta de western de serie Z, y mientres o rodache tenió muitos problemas con o director Otto Preminger, con qui remató por no parlar-ne. Cuan li ufrioron un papel en una cinta compartindo parella escenica con Frank Sinatra, se negó y a productora 20th Century Fox li suspenió o suyo contrato. right|thumb|250px|Marilyn Monroe en una escena d'a cinta Gentlemen Prefer Blondes (1953), con Jane Russell. O 14 de chinero de 1954, Marilyn casó con Joe DiMaggio, una estrela d'o béisbol estausunidense, y en una entrevista en a prensa afirmó que dende ixe inte, a suya principal ambición yera la d'adedicar-se a o suyo matrimonio. En febrero, fació una chira por Corea d'o Sud ta cantar-ie debant d'as tropas de l'Exercito estausunidense que se i trobaban destinatas. En marzo de 1954, cuan tornó a Hollywood, arregló as suyas diferencias con a 20th Century Fox y rodó a cinta musical There's No Business Like Show Business, dirichita por Walter Lang, con un guión de Phoebe Ephron y Henry Ephron, con participación d'Ethel Merman, Dan Dailey, Donald O'Connor, Johnnie Ray y Mitzi Gaynor, encara que a cinta estió un fracaso, amás de tener criticas muit negativas. Marilyn desveló que no heba acceptato ixe papel mas que con a condición de rodar a continación The Seven Year Itch, dirichita por Billy Wilder con participación de Tom Ewell en o papel protagonista masculín. O rodache d'as escenas d'a cinta prencipió en setiembre de ixa mesma anyada, en a ciudat de Nueva York. Rodó asinas una d'as suyas escenas mas conoixitas, cuan o viento que provién d'una rella d'aireyación d'o metro d'a ciudat levanta as suyas faldas, anque o director fació muitas tomas d'ixa escena, una cosa que remató por molestar a Joe DiMaggio, precipitando o suyo esvurcio en noviembre, dimpués d'un matrimonio que no heba existito mas que ueito meses. left|thumb|250px|Marilyn Monroe en una escena d'a cinta How to Marry a Millionaire (1953), con Lauren Bacall, William Powell y Betty Grable.