thumb|300px|Escaquero. Os escaques, también conoixiu a traviés d'o castellano como aixedrez, ye un chuego de mesa orichinario de Persia, encara que las suyas radices se pueden trobar en o xaturanga que se chugaba dende o sieglo VI aC en o territorio de l'actual India. A traviés de Persia o chuego plegó a la resta d'os territorios que heba conquiesto l'Islam, ta dimpués estendillar-se por Europa. A versión que se fa servir actualment desciende dreitament de l'adaptación feita en o sud-ueste d'Europa (mas especificament en a peninsula iberica) d'a versión arabe d'o chuego (conoixida como xatranj), con unas reglas que se fixoron en o sieglo XIV.

Ye un chuego de mesa por turnos, a on i chugan dos chugadors. Se chuga en un tablero cuadrau dito escaquero con 64 casillas (8 d'amplaria por 8 de longaria), tenendo cada chugador un conchunto de piezas (tamién clamadas escaques) iguals encara que de diferent color (gosan estar blancas ta l'un y negras ta l'atro), piezas que tienen unas funcionalidaz diferents: rei (una pieza), reina (una pieza), alfil (dos piezas), caballo (dos piezas), torreta (2 piezas) y peyons (8 piezas), con un total de 16 piezas. Cada chugador chuga por turno, podendo mover nomás que una pieza d'o escaquero mientres o suyo turno. L'obchectivo d'o chuego ye de matar a lo rei de l'atro chugador, en a chugada conoixida como "mate", sin que importen as piezas de cada chugador que se pierdan (u se "maten") mientres a partida. Tamién ye posible pactar entre os chugadors una situación d'empaz ("tablas"), en a cual no gana dengún d'os chugadors, y tamién ye posible l'albandón d'un chugador antis de rematar a partida cuan veye que no ye posible de ganar-la. Bi ha una muit ampla elaboración teorica sobre las formas de chugar, analizando-se bellas chugadas, que tienen nombres propios, y fendo-se servir una estratechia (os escaques no son en realidat so que un chuego d'estratechia, a on a suerte no existe) determinada que en os chugadors expertos por un regular ye basada en ixas elaboracions teoricas. dreita|thumb|O Turco, un automata chugador d'escaques. Ye hue uno d'os chuegos de mesa mas conoixius y practicaus, estando federaus en asociacions de chugadors alto u baixo 7,5 millons de personas. D'antis mas se gosaba chugar presencialment, pero cuan amaneixió lo correu tamién se feban partidas d'o chuego por correspondencia, una practica prou estendillada con as nuevas tecnolochías, que permiten chugar por Internet u a traviés d'o correu electronico. Antiparte, dende lo sieglo XIX s'establioron as primeras competicions internacionals d'escaques, organizadas por as federacions d'o chuego, considerando-se que lo primer campión mundial d'escaques estió Wilhelm Steiniz.

En 2001 o Comité Olimpico Internacional reconoixió los escaques como un esporte. Antiparte, o 19 de noviembre de cada anyada ye o Día Internacional d'os Escaques, establiu ta commemorar a naixencia d'o chugador cubano José Raúl Capablanca, a qui se considera como uno d'os millors chugadors d'escaques de toz os tiempos. thumb|right|250px|Templers (seguntes as cruces d'as suyas capas) en chugando una partida d'escaques en una miniatura d'o Libro de los juegos (1283). thumb|right|250px|Miniatura persa a on s'amuestra a dos chóvens chugando a los escaques. Dende muit antigo se facioron prebas ta trobar bella maquina capable de chugar, estando muit famosos os primers automatas que se i desarrolloron, traza de robots, encara que en muitos casos ixos "automatas" no yeran so que personas amagadas, u teneban una capacidat minima ta no mover so que una pieza, sin posibilidat de variants. Sobre ista base, uno d'os obchectivos d'a primera informatica estió tamién o de creyar bello programa informatico que permetese de chugar a un solo chugador que chugase contra lo programa, desembolicando-se dica 1997, cuan por primer vegada un programa informatico redotó a un chugador profesional, Garry Kasparov.

Etimolochía L'aragonés, como atros idiomas europeus, prenió lo nombre d'iste chuego d'o persa xah ("rei"), por a frase xah mat ("o rei ye muerto"), estando un persismo. Ye tamién iste o caso de l'occitán escac, d'o catalán els escacs, o francés u lo rumano, y a traviés d'o francés, l'angles chess. L'italiano scacchi indica una procedencia a traviés de l'occitán.

En aragonés medieval ya se'n deciba escaques como se puet trobar por eixemplo en o texto de Lo secuestro de Yolant de Torrellas:

Y tamién en os libros tradueitos a l'aragonés medieval como La Flor de las Ystorias d'Orient y lo Libro d'as Marabillas d'o Mundo:

L'atra variant, mas conoixida en l'actualidat en Aragón por o castellano, aixedrez, viene d'o nombre orichinal d'o chuego en sanscrito xaturanga ("de cuatre miembros"), trasmeso a traviés d'o persa como xatranj y dimpués a traviés de l'arabe como xitrench, pa convertir-se en xadrez en portugués y aixedrez en castellano medieval.

A palabra cheque se remonta a tamién a xah. O francés échec a traviés d'as frases fer xaque por impedir, controlar prenió o sentito de cedula de pago y dimpués pasó a l'anglés con este sentito a forma check, que retornó a Francia como chèque y dimpués a totas as luengas modernas con o significato de documento bancario.

Talment tienga relación con esta serie lexica a palabra haque/heque d'o castellano d'Aragón, (cagaduna d'as bolsas de l'alforcha), que en o lexico comercial d'o sieglo XV en Daroca s'escribiba xaqui.

Reglas basicas d'os escaques

Piezas de escaques 40px Rey (R). 40px 40px Dama o Reina (D). 40px 40px Torreta (T). 40px 40px Alfil (A). 40px 40px Caballo (C). 40px 40px Peyón. 40px

I hai variants d'o chuego respectando las normas basicas de movimientos d'as piezas como lo escaque a ciegas, que se chuga de memoria sin veyer lo tablero, a distancia, ninviando-se los movimientos per correu u también puede chugar-se con un tiempo limitau pa finalizar la partida, podendo tener un espacio de tiempo largo u curto. Los grans chugadors de escaques son capaces de chugar partidas simultanias, ye decir con cuantos contrincantes a la vegada.

A colocación d'as piezas en o escaquero dreita|thumb|250px|Posición inicial d'as piezas en una partida. En prencipiar una partida, cada chugador coloca las suyas piezas en o escaquero en una forma identica: tenendo un cuadro de color blanca a la suya dreita y un cuadro de color negra a la suya ezquierda, coloca en a linia que tien mas amanada, de dreita a ezquierda, una torreta, un caballo, un alfil, o rei, a reina, o segundo alfil, o segundo caballo y a segunda torreta. Debant d'ista linia, ye a on coloca os suyos 8 peyons.

Os movimientos d'as piezas right|thumb|250px|Posibilidaz de movimiento de l'alfil. right|thumb|250px|Posibilidaz de movimiento d'o caballo. right|thumb|250px|Posibilidaz de movimiento d'o rei. right|thumb|250px|Posibilidaz de movimiento d'a reina. right|thumb|250px|Posibilidaz de movimiento d'a torreta. right|thumb|250px|Un enroque curto d'a torreta con o rei. right|thumb|250px|Un enroque largo d'a torre con o rei. Os movimientos se fan por turnos, prencipiando lo primer turno lo chugador que chuga con as piezas de color blanca, y en cada movimiento cada chugador no puet mover so que una sola pieza. Cada pieza tien una traza de movimiento especifico, parando cuenta de que mai no pueden desplazar-se dencima d'una atra pieza, propia u de l'adversario (con a excepción d'o caballo). Cuan una pieza de l'atro chugador se troba situada en a casiella de destín d'a pieza, se diz que a pieza propia "se mincha" a la pieza de l'adversario, y ista pieza deixa de prener parte en a partida. O feito de minchar-se las piezas de l'atro chugador ye un meyo ta debilitar a suya posición y facilitar a victoria en o chuego, pero no ye prou ta ganar a partida.

A traza de mover as piezas s'explica de contino.

Alfil L'alfil puet mover-se diagonalment por tot o escaquero, con a cual cosa en realidat puet tener como destín nomás que as casiellas d'a mesma color que a color d'a suya casiella d'orichen; cal parar cuenta que en prencipiar una partida cada chugador tien un d'os suyos dos alfils sobre una casiella de color negra y l'atro sobre una casiella de color blanca.

Caballo O caballo se desplaza en debuixando una letra "L" por o escaquero, con un desplazamiento inicial de dos casiellas en linia recta ta dimpués desplazar-se enta dreita u enta ezquierda una casiella, fendo tot iste movimiento d'una vegada y estando amás a sola pieza que puet saltar dencima d'atras piezas, propias u de l'adversario.

Peyón Os peyons nomás pueden desplazar-se que en linia recta enta debant, una casiella per vegada, movendo-se siempre en dirección d'o campo de l'adversario y sin poder reblar mai. Si plega dica la zaguera linia d'o escaquero, se diz que promociona, ye decir, que se transforma en una cualsiquiera d'as atras piezas, a elección d'o chugador, con a excepción d'o rei, estando ista promoción no una facultat d'o chugador so que una obligación; por un regular os chugadors fan que o peón promocione enta reina, en estar, como se veyerá dimpués, a pieza con millors capacidaz de movimiento. Bi ha tamién bellas reglas especials respective d'o movimiento d'os peyons, que se destallan de contino.

En primeras, y excepcionalment nomás que en a primera chugata d'un peón, iste puet mover-se enta debant dos casiellas u una de sola. D'antis mas tamién se permeteba en ixa primera chugata desplazar enta debant dos peyons una sola casiella, pero hue ixa norma ya no s'acepta.

Tamién ye especial a regla de captura de piezas por parte d'os peyons, que no capturan a pieza de l'adevrsario que se troba en a casiella de debant, sino que pueden capturar as piezas de l'adversario que se troben en a renglera superior d'o suyo abance, pero en diagonal, a dreita u a ezquierda, estando asinas posible que o suyo abance quede bloqueyau por una pieza contraria.

Cal parar cuenta que, en aplicación d'a regla cheneral que diz que cuan una pieza mata a una atra pieza de l'adversario ocupa la posición que ista teneba en o escaquero, cuan un peón propio fa ixo en realidat cambia la suya linia d'abance enta lo campo contrario, podendo asinas haber-ie dos u mas peyons en una columna d'abance.

Antiparte, existe una atra regla respective d'o movimiento d'un peón, que ye a dita captura a lo trango y que s'escayece cuan un peón devanta dos casiellas y queda en a casiella a lo canto d'un peón de l'atro chugador. En ixas condicions, o chugador adversario no podría capturar a pieza propia, pero en iste caso se fa la ficción de que o peón no ha devantau dos casiellas, so que una, y se permite que l'adversario "minche" a pieza propia.

Rei O rei puet desplazar-se por o escaquero una casiella en cualsiquier dirección, a dreita u a ezquierda, entabant u enta dezaga, y tamién en diagonal.

Ista regla cheneral tien una excepción, que ye a chugata dita enroque, que s'amostrará cuan se detallen as reglas de movimiento d'as torretas.

Tamién puede dar-se la situación que sía afogau que ye que cuan lo chugador de qui ye lo redolín no tiene chugadas legals pa realizar movimientos y lo rei no se troba en estau de escaque, ye decir, lo rei no puede mover-se a atras caixetas perque quedaría en posición de escaque u perque son ocupadas per piezas propias u piezas allenas que son desfendidas y amás lo chugador no tiene atras piezas que puedan mover-se u capturar a piezas adversarias. Esto da una situación de empate en o chuego que se conoixe como tablas per rei afogau.

Reina A reina ye una pieza que puet desplazarse a dreita, a ezquierda, enta debant, enta dezaga u en diagonal a cualsiquier puesto d'o escaquero que se trobe en ixa dirección.

Cal parar cuenta que se puet prencipiar a partida con una sola reina y plegar a tener-ne mas chugando entre las piezas propias, por promoción d'un u cuantos peyons.

Torreta As torretas pueden desplazar-se enta dreita u enta ezquierda, y enta debant u enta dezaga, con destín en cualsiquier casiella d'o escaquero de chuego.