LetraPronunciaciónLatín clasicoLatín vulgarăA curtaāA luengaĕE curta ēE luengaĭI curta īI luengaŏO curta ōO luengaŭV curta ūV luengay̆Y curta ȳY luengaæAE > œOE > auAV >

O sistema vocalico d'o latín vulgar u sistema cualitativo italico ye una modificación d'o sistema vocalico latino orichinal que consiste en fer coincidir Ĭ curta con a Ē luenga, que converchen en una e zarrada, fer coincidir a Ŭ curta con a Ō luenga, que converchen en una o zarrada, y ubrir as vocals curtas Ě y Ŏ, que se converten en vocals ubiertas /ɛ/ y /ɔ/. D'esta traza o sistema vocalico latino orichinal de diez vocals con distinción de cantidaz pasa a tener siet vocals, con distinción en cualidaz y obertura.Heinrich Lausberg Lingüistica romanica. Tomo I fonetica Editorial Gredos. pp209-210

Este sistema vocalico ya se conoixe en o sieglo III, s'imposó en a pronunciación coloquial en Roma y s'estendilló por amplas zonas de l'Imperio Romano d'Occident: Campania, Abruzzos, norte y centro de Pulla dica Brándiz, centro y norte d'Italia, Istria, Dalmacia, Alpes, Galia y Hispania. Ye o sistema vocalico orichinal sobre o que se desarrolloron os sistemas vocalicos d'as luengas iberorromanicas, galorromanicas, o retorromanico y a mes gran part d'o diasistema italiano.

A denominación de "sistema vocalico d'o latín vulgar" ye comoda pero imprecisa, pus nunca no bi ha habiu un solo sistema vocalico en latín vulgar, y bi n'heba d'atros por eixemplo en o latín vulgar de Cerdenya, Berbería, Sicilia, Lucania y Balcans.

Paso de Ŭ curta a "o" semiubierta En aragonés y luengas iberorromanicas y galorromanicas se troba parolas on "o" derivadas de parolas que teneban Ŭ en latín clasico: BUCCA > "boca". FURCA > "forca". LUMBU > "lomo", "loma". MUSCA > "mosca". URSUS > "onso". VULPE + ARE > Golpellar (toponimo recurrent). PULVUS > "pols", "polvo".

Esta tendencia tamién s'observa en Ŭ atonas por o que fa a lo latín que orichinó a l'aragonés: BARBULU > bárbol. INSULA > isola. PETRULA > Piétrola. PORTOLAE > Puértolas. PULMONE > polmón.

Paso de Ĭ curta a "e" semiubierta En aragonés y luengas iberorromanicas y galorromanicas se troba parolas on "e" derivadas de parolas que teneban Ĭ en latín clasico: ILLA > "ella". LIGNA > "lenya". MITTO > "(yo) meto". PISCE > "peix". STRICTU > "estreito". VIRIDE, VIRDE > "verde". SITE > "sete". PILU > "pelo". PIPERE > "pebre". VIDET > "(el) vey(e)". PICE > "pez". PIRA > "pera".

Diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ en aragonés O sistema vocalico de l'aragonés y luengas vecinas con cinco vocals ye una simplificación d'o sistema vocalico cualitativo italico por diftongación d'as /ɛ/ y /ɔ/ ubiertas, que se converten en respectivament -ie- y -ue-, desapareixendo estas vocals ubiertas y a diferencia entre diferents tipos de e y o. En benasqués predomina a diftongación pero hay casos de no diftongación en os que se pronuncian as vocals ubiertas /ɛ/ y /ɔ/.

Son eixemplos en aragonés d'esta lei fonetica por a que se diftonga as vocals latinas tonicas curtas Ĕ y Ŏ: CĔRVU-M > ciervo FĔRRU-m > fierro TĔMPU > tiempo DĔNTE-M > dient PŎNTE-M > puent FŎNTE-M > fuent

Esta diftongación ya yera documentada en tiempos imperials, pero s'imposó en o centro d'Hispania en tiempos d'o Reino visigodo de Toledo cuan encara no s'heban deseparau as diferents luengas iberorromanicas. En o latín d'a periferia d'o Reino visigodo de Toledo se mantenió arcaizant respecto a esta lei fonetica y no diftongó estas vocals ubiertas, que se mantenioron sin diftongar en a evolución d'o sistema vocalico d'o galaicoportugués y o catalán. A muga entre a diftongación y a no diftongación se da servir como un d'os criterios pa delimitar l'aragonés y o catalán en o ribagorzano, un conchunto de parlas de transición en as que predomina a diftongación en a compleganza d'o Esera y a no diftongación en a compleganza d'a Noguera Ribagorzana. Se desviene pareixiu en as parlas de transición que bi ha entre l'astur-leyonés y o galaicoportugués.

Diftongación de Ĕ y Ŏ debant de Yod

En aragonés, en astur-leyonés, en part d'o mozarabe, y en fases primerencas d'a evolución d'o francés y talment d'o catalán se produció una diftongación debant de Yod, a diferencia d'atras luengas romanicas: HODIE > HOYE > huei/hué PŎDIU-M > pueyo

Posibles excepcions en aragonés En part de l'aragonés actual u en aragonés cheneral se puet sentir parolas con u que d'alcuerdo con a evolución teorica habrían de tener o por derivar de parolas con Ŭ. Por eixemplo en aragonés tellano tenemos urmo, curto, buixo, cumo, manullo, sulco, puncha, Chabier Lozano Sierra: Aspectos lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca), 2010. Gara d'Edizions, pp 29-30. y en benasqués urmo, curto, churro, puzo, cumo, buixo, furco y suco, José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions - Institución Fernando el Católico, 2003. que son comun en aragonés. José Antonio Saura Rami considera que i ha interveniu una metafonía. En una fase d'a evolución en a que encara no bi heba -o final atona y bi heba -u final atona, pero en a que a vocal tonica ya yera ubierta en o, esta vocal tonica tornó a cerrar-se pa facilitar o paso d'a vocal final -u en -o. FUNDU > fondu > fundo. CUMBU > combu > comu > cumo. ULMU > olmu > urmo.

Tamién hi ha influito a existencia de grupos consonanticos con consonants nasals en ungla, chunco, puncha, pun, en os que esta consonant nasal fa que a Ŭ breu latina se comporte como una Ū larga latina.

Veyer tamién Diftongación debant de Yod

Referencias

Bibliografía Heinrich Lausberg Lingüistica romanica. Tomo I fonetica Editorial Gredos. Rafael Lapesa Historia de la lengua española. Editorial Gredos 1981.

Categoría:Fonetica Categoría:Idioma latín