O lexico de l'italiano ye o conchunto de parolas que fan parti d'ista luenga. Istas se recullen con o suyo significau en un diccionario. A unidat fundamental ta o estudio d'o lexico ye o lexema, u o que ye o mesmo cada unidat lingüistica minima que tien un significau autonomo a o que se pueden aplicar as flexions tipicas d'os substantivos, adchectivos y de toda mena de parolas variables. O lexico ye d'atra man a capa mas externa d'una luenga ya que ye esposada a o contacto con as atras luengas, por iste motivo ye en costante movimento y cambio.
Seguntes os diccionarios actuals, o numero de lexemas de l'italiano oscila entre os 200.000 y os 250.000. Si prenemos manimenos como unidat de mesura as parolas, o numero ye muito mayor; a diferencia se veye facilment parando cuenta que cada substantivo tien por un regular dos formas, os adchectivos dica cuatre, os articlos determinaus en tienen seis, os verbos diez, etc. Podemos asinas afirmar que o numero de parolas italianas sería alto u baixo de 2 millonsLorenzetti 2002, cap. 3.2.
Vocabulario de base, común, corrient, estendiu O vocabulario contién un numero muit alto de lexemas y dengún italiano, manimenos, domina una cantidat tan ampla de parolas. Un buen vocabulario, a mas d'enumerar os significaus y formas d'os termins, ha de dar información sobre o suyo ambito d'uso: ista operación ye por un regular feita por os lexicografos a traviés d'as marcas d'uso (en italiano marche d'uso), abreviaduras que sinyalan si un lexema ye d'uso dialectal, rechional, si ye d'ambito quimico, medico, etc.
O nuclio d'o lexico italiano ye o vocabulario de base (en italiano vocabolario di base): contién alto u baixo 6.700 lexemas emplegaus cutianament y necesarios ta fer-se entender en as situacions comunicativas frequents. Se puet subdividir en tres components:
o vocabulario fundamental (en italiano vocabolario fondamentale, alto u baixo 2000 lexemas) o vocabulario d'alto uso (en italiano vocabolario di alto uso, 2700 lexemas) o vocabulario d'alta disponibilidat (en italiano vocabolario di alta disponibilità, alto u baixo 2000 lexemas).
Ta establir qué parolas fan parti d'o vocabulario de base bi ha cuantas posibilidaz: D'antis mas se basaba en a sensibilidat d'o lexicografo. O escritor Giuseppe Baretti, deciba en o prologo d'o suyo libro Easy Phraseology (Fraseolochía fácil) que bi heba en o tozuelo dica alto u baixo 10.000 termins, aquels que amenista un nativo ta fer-se entender en a mayor parti d'as situacions comunicativas. Successivament o desenvolique d'as tecnolochías d'a información ha feito posible estudiar o tema baixo una base estatistica: ta delimitar o vocabulario fundamental ye menester poseyer un vocabulario de frecuencia que ordina os lemas en función d'a suya presencia en un corpus de referencia. Ta l'italiano o primer instrumento d'ista mena estió o LIF (Lexico de frecuencia de l'italiano contemporanio, en italiano Lessico di frequenza dell'italiano contemporaneo) basau en alto u baixo 500.000 parolas quitadas de textos escritos de cuantos tipos diferents. En primerias d'os anyos novanta se publicó o LIP (Lexico de frecuencia de l'italiano parlau, en italiano Lessico di frequenza dell'italiano parlato) tamién basau en bellas 500.000 parolas quitadas manimenos de cuantas fuents diferents de producción oral. Asinas ye como s'identificoron os dos primers components d'o vocabulario de base: o vocabulario fundamental y o d'alto uso. En o primer puesto d'os lexicos de frecuencia apareixen as parolas gramaticals: articlos, adverbios, conchuncions etc. En o vocabulario de base trobamos termins d'o lexico diario. Os termins d'o vocabulario d'alto uso son una mica mas difusos.
En cheneral, ta definir o vocabulario de base ye menester integrar o metodo estatistico con atros metodos d'investigación (por eixemplo entrevistas).
A un livel intermeyo entre o vocabulario de base y o vocabulario estendiu se troba o vocabulario común (en italiano vocabolario comune) que comprende alto u baixo 45.000 parolas. Adhibindo-lo a o vocabulario de base se plega a os 50.000 termins, que constituyen o vocabulario corrient (en italiano vocabolario corrente), u o conchunto de termins que pueden estar "emplegaus u entendius indipendentement d'a profesión y que son cheneralment conoixius por una persona con un livel meyo superior d'educación"De Mauro, 1999. O vocabulario corrient consiste en alto u baixo un 20% d'o vocabulario estendiu (en italiano vocabolario esteso). Tot o resto de termins d'a luenga (200.000 voces) pueden clasificar-se como tecnicismos, rechionalismos y dialectismos u parolas d'uso literario u muit formal.
Dialectismos y rechionalismos Se definen como dialectismos u dialectalismos (en italiano dialettismi u dialettalismi) as parolas (u tamién locucions, formas u construccions) de orichen dialectal inseridas en o contexto de l'italiano. Os dialectismos lexicos son constituyius con voces propias d'un dialecto (u d'un aria dialectal prou gran) que en o paso a l'italiano han teniu por un regular una adaptación fonomorfolochica.Se veiga Enciclopedia Treccani Ye practicament imposible cuantificar con precisión os dialectismos que han dentrau a fer parti d'o lexico de l'italiano, mas que mas por que a sobén no ye fácil definir criterios ta diferenciar-los d'os rechionalismos ( en italiano regionalismi); ya que as dos catagorías incluyen termins d'orichen cheograficament amugau y a diferencia ye en a percepción y en l'uso. Os rechionalismos son emplegaus mas que mas en a propia rechión d'orichen; carnezzeria, termin siciliano ta l'italiano macelleria, ye usau cuasi exclusivament en Sicilia. D'atra man os dialectismos son termins d'orichen locale que s'han estendillau y son entendius y usaus tamién por parlants d'arias diversas, y la suya difusión se debe mas que mas a l'ausencia de termins italianos designaus ta indicare una cosa particular (por eixemplo o napolitán mozzarella, o piemontés grissino etc). En atros casos o dialectismos sono termins que han teniu exito por a suya valura espresiva, como por eixemplo o romanesco coatto "mocet que actua de modo vulgar y violento". A sobén os rechionalismos y dialectismos son ligaus a la cultura material:
Nombres d'utensilios de cocina: napolitán: caccavella "pentola di terracotta", romanesco sgommarello "mestolo". Nombres d'elementos d'o paisache: friulán foiba, meridional fiumara "fiume a carattere torrentizio". Nombres d'ainas tradicionalis: piemontés mondina "lavoratrice stagionale addetta alla monda del riso", romanesco barcarolo "barcaiolo". Nombres d'habitacions: nuraghe, trullo.
A presencia de rechionalismos y dialectismos en o lexico italiano prencipia en os dos zaguers sieglos: ye l'efecto d'o paso a la luenga común de termins ligaus a la cotidianidat como resultau d'a italianización dimpués d'a unificación d'Italia y a superación de la tradición precedent, caracterizada por a división entre cultura escrita (italiana) y cultura oral (dialectal).
Dende o punto d'anvista d'a forma, os rechionalismos y dialectismos se comportan como ampres adaptaus, ya que son integraus tanto en a fonetica como en a morfolochía.
Os cheosinonimos O primer estudio sobre cheosinonimos italianos fue feito por Robert Rüegg, estudioso suizo, en os anyos 1950. Rüegg entrevistó a 124 personas, provenients de 54 provincias d'Italia, preguntando sobre l'uso y conoiximiento de bels termins. Solo una d'as 242 propuestas resultó que yera emplegata a sobén en todas as provincias: a expresión "café fuerte", indicada con a parola espresso. O dato mas interesant d'a investigación fue que en 46 casos s'observo una variant lexica conoixida en una sola rechión y desconoixida de tot en a rest d'Italia.
Encara bi ha muitas parellas -u chicoz grupos- de parolas que significan o mesmo, encara que con una caracteristica particular: se fan servir nomas, u mas que mas, en una determinada aria lingüistica. Se tracta de sinonimos en una distribución cheografica complementaria u cheosinonimos (en italiano geosinonimi).
L'eixemplo mas clasico ye o de dos terminos emplegaus ta definir a espresión "marinare la scuola": en Veneto se dice bruciare, en Toscana fare forca, e Roma fare sega, en Sicilia caliare etc.
Os cheohomonimos Os cheohomonimos (en italiano geoomonimi) son parolas iguals que tienen diferents significaus en as distintas arias cheograficas. Por eixemplo en o sud tovaglia equivale a "asciugamano", en bellas partis d'Italia temperino ye un cutiello (coltello), en atras un tallador (temperamatite); en Toscana o mestolo ye una cullara de fusta, en o norte manimenos ye un utensilio ta meter alimentos liquidos.
Os tecnicismos Os tecnicismos (en italiano tecnicismi) son parolas con un alto grado d'especialización y que tienen como caracteristica a monosemia, ye decir tener un significau univoco.
A contribución d'os tecnicismos en a formación d'o lexico italiano ye muit relevant: alto u baixo a metat d'o vocabulario estendiu fa parti d'ista categoría de parolas. As vías a traviés d'as que se creyan os tecnicismos son prencipalment cuatre:
Ampres d'atras luengas. Creyación de nuevos terminos emplegando os recursos d'a morfolochía lexica. A sobén a ciencia recurre a sufixos con un significau univoco: por eixemplo o sufixo -one (equivalent a o sufixo -ón en aragonés) emplegau en fisica ta denominar as particlas subatomicas (protone, elettrone, fotone). Formación de siglas y acronimos constituyius por as letras inicials d'as parolas: OPA (offerta pubblica di acquisto), SIDA (sindrome da immunodeficienza acquisita). Redeterminación d'o significau d'una parola que ya existe: iste proceso prene o nombre de resemantización y puet venir de cuantas formas: D'a luenga comuna a o lenguache especializau: forza, momento, son parolas comuns que se fan servir como tecnicismos en a fisica. D'o lenguache especializau a o lenguache especializau: rivoluzione ye un termín que pasa d'o lenguache de l'astronomía a la politica. Puet existir tamién o caso de detecnificacions, ye decir parolas d'a luenga especializada que pasan a la luenga común: l'uso d'a expresión non farti paranoie ta "non crearti problemi" en ye un eixemplo.
Parolas raras y literarias Ye faina d'o lexicografo rechistrar parti d'as expresions arcaicas, literarias u en desuso propias d'a luenga. En o GRADIT as parolas sinyaladas como "obsoletas" son cuasi 55.000, lo que fa alto u baixo un 18% d'o vocabulario estendiu. Encara, una parola que puet resultar en desuso en un cierto periodo historico, puet "resucitar" y recuperar parti d'a suya importancia. A Società Dante Alighieri, d'alcuerdo con 4 d'os mas importants diccionarios d'uso de l'italiano contemporanio, ha quitau una campanya en a suya web ta adoptar as parolas d'a luenga italiana. Cada participant, rechistrando-se en a web, puet trigar una parola y cosirar-la. L'obchectivo d'a iniciativa ye sensibilizar a o publico d'un uso correcto y conscient d'as parolas, favoreixer un conoiximiento mas amplo d'o lexico, monitorizar l'uso de bels termins, y mas en cheneral promover a variedat d'expresions en a comunicación.
Estratificación d'o lexico