La conchugación incoativa de verbos acabaus en -eixer en aragonés corresponde a verbos que derivan de verbos acabaus en -ĒSCERE que no plegoron a prener infinitivos en -ĪRE, quedando en la segunda conchugación latina u la tercera y evolucionando ta un grupo especial de verbos irregulars adintro de la segunda conchugación aragonesa que tienen una flexión verbal pareixida a la de la conchugación incoativa de verbos acabaus en -ir, que partindo de lo mesmo orichen siguió una evolución pareixida a la de las luengas romances extrapeninsulars.
Ya en la baixa Edat Meya tenioron una evolución enta formas en -ecer comuns con lo castellano, y en las parlas altoaragonesas las formas orichinals d'acuerdo con la fonetica aragonesa son minoritarias y se troban sobre tot en aragonés oriental y centro-oriental. En la zona occidental no se conserva que en ansotano.
Son verbos que tienen conchugación incoativa con afixo -eix- (u -ec-) en aragonés: Abasteixer, aborreixer, acaeixer, aconteixer, acreixer, adoleixer, agradeixer, amaneixer, amareixer, amorteixer, apareixer, apeteixer, atapeixer, atardeixer, careixer, compadeixer, compareixer, conoixer / coneixer, conteixer, creixer, decreixer, desabasteixer, desconoixer / desconeixer, desfavoreixer, desmereixer, desobedeixer, empobreixer, enalteixer, enardeixer, ennobleixer, enterneixer, entristeixer, escaeixer, escarneixer, escureixer, esmorteixer, estremeixer, esvaneixer, favoreixer, feneixer, floreixer, fortaleixer, guarneixer, humideixer, mareixer, marreixer, meixer, mereixer, naixer, obedeixer, padeixer, paixer, palideixer, pareixer, pereixer, permaneixer, perteneixer, podreixer, pudreixer, reapareixer, reblandeixer, rechoveneixer, reconoixer, recreixer, recrudeixer, refloreixer, renaixer, resplandeixer, y sobreixer.
Lo verbo obedeixer se conoixe de l'aragonés medieval, en benasqués, que ye la parla altoaragonesa actual que conserva millor la forma orichinal d'estas formas se presenta como obedecer /obedesé/. Ángel Ballarín Cornel: Diccionario del Benasqués. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. p 319, 349.
Beluns d'estos verbos han teniu dobletz en -ir en aragonés medieval (esmortir, finir), u encara en tienen en aragonés benasqués (fllorir, marrir).
Present d'indicativo Lo present d'indicativo ye, en la suya forma orichinal. Present d'indicativo Pareixco Pareixes Pareix(e) Pareixem(os) Pareixetz Pareixen
La forma mes común en l'actualidat ye:
Present d'indicativo Parezco Pareces Parec(e) Parecem(os) Parecetz Parecen
Present de subchuntivo Lo present de subchuntivo ye, en la suya forma orichinal: Present de subchuntivo Pareixca Pareixcas Pareixca Pareixcam(os) Pareixcatz Pareixcan
La forma mes común en l'actualidat ye:
Present de subchuntivo Parezca Parezcas Parezca Parezcam(os) Parezcatz Parezcan
Referencias
Bibliografía KUHN, Alwin, El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008, pp 238–242. SAROÏHANDY, Jean-Joseph, Misión lingüística en el Alto Aragón (compilazión de materials ineditos dende 1906); Xordica Editorial. Zaragoza, 2005. . BARCOS, Miguel Ánchel: El Aragonés Ansotano: estudio lingüístico de Ansó y Fago. Gara d'Edizions. Zaragoza, 2007. María Pilar Benítez: L'Ansotano. Estudio del habla del Valle de Ansó. Gobierno de Aragón, 2001. Chusé Lera Alsina: Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso. Massanas gràfiques. 2004. Chabier Lozano Sierra, Ángel Lois Saludas Bernad: Aspectos morfosintácticos del belsetán, 2005, Gara d'Edizions, pp 103–105. Lozano, Ch.: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010. Brian Mott: El Habla de Gistain. Instituto de Estudios Altoaragoneses, 1989. Fernando Blas Gabarda, Fernando Romanos Hernando: Diccionario aragonés: chistabín-castellano (Val de Chistau). Colección Ainas. Gara d'Edizions, 2008. Chabier Tomás Arias: El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses, (1999). José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003. Ángel Ballarín Cornel: Diccionario del Benasqués. Institución Fernando el Católico, Zaragoza, segunda edición 1978. Mascaray Sin, Bienvenido: Vocabulario del habla de Campo (Ribagorza, Huesca). Xordica Editorial, 2014. María Luisa Arnal Purroy: El habla de la Baja Ribagorza Occidental. Institución Fernando el Católico, 1998. Javier Terrado Pablo: La Lengua de Teruel a fines de la Edad Media''. Instituto de Estudios Turolenses, 1991.
Incoativa eixer