thumb|300px|Interior d'una mena en Escuita, Teruel A minería ye una actividat economica d'o sector primario representada por a explotación u extracción d'os minerals que s'han acumulau en o suelo y subsuelo en forma de chacimientos. Pendendo d'o tipo de mineral a quitar l'actividat se divide en minería metalica (arambre, oro, archent, aluminio, plumo, fierro, mercurio, etc) que son emplegaus como materias primas basicas ta a fabricación d'una variedat de productos industrials. Mientres que en a minería no metalica u tamién dita de pedrera y construcción (archila, cuarz, safiro, esmeralda, granito, marbre, mica, etc) son usaus como materials de construcción y materia prima de choyería, ornamentación, entre atros usos. Atro tipo de minería, ye a extracción d'os minerals enercheticos u combustibles, emplegaus mas que mas ta chenerar enerchía, como por eixemplo o petrolio, gas natural y carbón.

Cal sinyalar que a minería ye una d'as actividaz mas antigas d'a humanidat, ya que se sabe que dende tiempos d'a prehistoria l'hombre ha feito servir cuantos minerals ta a fabricación d'ainas y armas. Con o paso d'os sieglos se convirtió en una important industria, que ha creyau una serie de tecnicas, estudios y analisis fisico-quimicos con l'obchectivo d'amillorar a exploración y explotación d'os chacimientos. Por a suya parti, as companyías u interpresas mineras son as encargadas de desarrollar-la como industria, pendendo a suya competencia d'a producción de mineral quitau y d'a calidat y cantidat d'o mesmo. Ta entender-la millor, l'actividat se divide en gran, meyana y chicota minería, manimenos, en bels países existe una cuarta categoría, l'artesanal.

Ta regular a industria minera os gubiernos nacionales y as instituciones financieras internacionals han creyau una serie de reformas lechislativas, que buscan l'harmonía y a estabilidat d'o sector productivo. Istas en a suya gran mayoría son enfocadas en o cudiau d'o medio ambient y en a seguridat d'os meners, manimenos, as violacions a istas normas en os zaguers tiempos han prevocau cuantos desastres en diferents países d'o mundo. D'atra man, distintas organizacions, como o Banco Mundial, consideran a la minería como un d'os indicadors basicos d'as posibilidaz de desarrollo economico d'una localidat, rechión u país.

Minería en Aragón thumb|300px|Construcción minera en Arinyo Aragón ye un país con una gran riqueza en o subsuelo, a on se pueden trobar recursos minerals ta diferents usos. Historia de la minería en Aragón. Geoalcali

En o relativo a las explotacions mineras con fins enercheticas han destacau historicament os chacimientos de carbón en as cuencas mineras d'Oliet, Utriellas-Aliaga y Mequinenza, emplegadas mas que mas ta servir como combustible a centals termicas como as d'Andorra y Escatrón.

Debiu a la variedat y calidat d'as explotacions mineras existents en iste campo, Aragón se puet considerar líder en o sector d'a minería no metalica, destancando a extracción d'archilas, mas que mas as archilas especiales que se fan servir en a elaboración de granulars absorbents domesticos y industrials y archilas refractarias, que s'emplegan en a fabricación de materials de construcción como gres, porcelanas, azuleixos, pavimentos y sanitarios.

D'importancia estratechica ye tamién a extracción de sal chema en Aragón, que se fa servir en a producción de cloro y sosa, destacando en iste campo as menas de Remolinos.

Respective a la explotación de minerals metalicos, encara que testimonial en l'actualidat, tenió una gran importancia en o pasau con as menas de fierro de Sierra minera, que suministraban material a la industria siderurchica de Murviedro.

Minería enerchetica en Aragón Carbón 300px|thumb|Anvista d'as menas de carbón d'Estercuel En Aragón se pueden trobar os chacimientos de lignito negro u hulla sub-bituminosa mas importants d'Espanya. Son distribuyius en tres zonas prencipals, Oliet, Utrillas-Aliaga, que deixoron d'explotar-se en chinero de 2019 Aragón cierra sus últimas minas de carbón, que dejan en el paro a otros 200 trabajadores. ABC, 17 de chinero de 2019. Ariño pone fin a cien años de historia minera sin tiempo para despedidas. Heraldo de Aragón. 20 de chinero de 2019 y Mequinenza, que remató a suya actividat en chunio de 2014 La mina de Mequinenza cerrará de forma abrupta tras 18 meses en el limbo. Heraldo de Aragón, 5 de chunio de 2014. A cuenca de Castellot (Teruel) deixó d'explotar-se en 1990. D'atra man bi ha zonas con incicios de tener reservas de carbón en o sector oriental d'a provincia de Uesca (Llascuarre-Capella u Caixigar), asinas como antracitas en Sallent de Galligo Buscar y a redolada de Bisagorri, Castilló de Sos y Las Pauls. As tres zonas d'a minería d'o carbón mas importants en Aragón son:

A cuenca d'Oliet en a comarca d'Andorra-Sierra d'Arcos (provincia de Teruel), que conta con una superficie de 600 km² y uns recursos recuperables de 344 millons de toneladas de carbón. Os lugars a on bi habió una actividat minera estioron Oliet-Arinyo, Boquero-Codonyera-Estercuel, Mont Albán-Cabra, Canyizar de l'Olivar, Estercuel-Gargallo, Gargallo-Las Menas, Los Olmos y l'entibo de Cueva Foradada. A cuenca de Utriellas-Aliaga, en a comarca de Cuencas Meneras (provincia de Teruel), situada a o sud-ueste de l'anterior, con bels 350 km² de superficie y unas reservas de 255 millons de toneladas. Os municipios a on se desembolicó l'actividat minera d'o carbón yeran Utriellas, Escuita, Palomar, Portalrubio, Rillo, Pancrudo y Aliaga. A cuenca de Mequinenza, en a comarca d'a Cinca Baixa (entre as provincias de Zaragoza y Uesca y parti de Leida y Tarragona), con una amplaria de bels 300 km² y unas reservas recuperables estimadas en bels 260 millons de toneladas.

En l'anyo 1999 o carbón aragonés suposaba un 20 % d'o total estatal. Encara que as reservas baixo tierra aragonesa son de l'orden de 1.000 millons de toneladas, a explotación aturó ta cutio en Aragón con o cierre d'as menas d'Arinyo en 2019, rematando asinas con 100 anyos de tradición minera d'o carbón en o país. Samca cierra sus minas de carbón en Aragón. El Periódico de Aragón, 16 de chinero de 2019 As prencipals razons ta l'albandono de l'actividat minera d'o carbón en Aragón estioron as siguients:

Os lignitos aragoneses tienen un alto conteniu en ixufre, lo que fa que ta mirar de privar grieus problemas medioambientals como a plevia acida, s'haiga de desulfurar. Isto tien un important coste economico. En o caso d'as cenisas d'o carbón que veniba de Mequinenza cal adhibir amás o problema d'o suyo baixo punto de fusión. O pre d'o carbón importau, provenient de países como Estaus Unius u Australia desplazó a o carbón aragonés d'os mercaus atamas d'as midas presas por as institucions publicas a traviés d'aduyas ta mirar de frenar iste desequilibrio. A crisi economica de 2008 fació baixar o consumo d'electricidat, feito que levó enta o cierre progresivo d'as zagueras centrals termicas d'Aragón que encara emplegaban o carbón como combustible. A central termica d'Escatrón estió a primera en adaptar-se a la nueva situación La nueva Central de Enel Viesgo en Escatrón (Zaragoza) realiza con éxito la primera connexión a la red eléctrica nacional. Europa Press, 16 d'octubre de 2007], reconvertindo-se en central termica de gas natural en 2007 y condenando asinas a la cuenca minera de Mequinenza. A central termica d'Escuita remató a suya actividat o 31 d'aviento de 2012, dimpués de 42 anyos en funcionamiento. La central térmica de Escucha cierra sus puertas después de 42 años de actividad. Aragón Digital, 31 d'aviento de 2012. A zaguera en zarrar sería a central termica d'Andorra Endesa descarta mantener la central de Andorra con 1.500 horas al año. El Periódico de la Energía. 4 d'abril de 2020. rematando asinas con as zagueras asperanzas de continuidat d'a minería d'o carbón en Arinyo.

Gas natural Encara que entre l'anyo 1979 y os anyos 1990 se quitó gas natural d'os chacimientos que bi heba en a val d'Acumuer, amán d'Isín, estando os mas importants d'Aragón, en l'actualidat ya no i ha producción.

Dende que s'acotoló o gas istos chacimientos de Serrablo s'han feito servir como almadazens naturals de gas procedent d'Alcheria.

Minería metalica en Aragón 300px|thumb|Antiga explotación de fierro en Sierra Minera A unica explotación important de minerals metalicos que existió en Aragón estió a de Sierra Minera y yera destinada a suministrar fierro a l'antiga planta siderurchica de Murviedro, hue ya desapareixida. S'estima que as reservas de fierro son de bels 33 millons de toneladas y tienen un alto conteniu de magnesita.

Bi heba d'antis mas tamién explotacions de metals muito menors en atras zonas d'a cheografía aragonesa como en Moncayo (fierro), en a val de Chistau (cobol y níquel), en Calcena (plumo, arambre y archent), en Estupinyán (manganés) u en Bielsa y Parzán (fierro y plumo-zinc) entre atras.

Antimás d'istos chacimientos bi ha indicios de que podrían trobar-se en Aragón atros materials metalicos como antimonio, tungsteno, molibdeno, arseni u bismuto. S'han feito bellas rechiras ta mirar de trobar signos d'a presencia de toz éls, destacando as relacionadas con l'uranio en a redolada de Mequinenza.

Encara que no pareixe guaire probable que exista probabilidat de trobar grans chacimientos de minerals metalicos en territorio aragonés, si que s'han localizau metalotectos ligaus a la tectonica en zonas d'o Pireneu y o Sistema Iberico lo que podría levar a explotacions mineras d'intrés.

S'ha de considerar amás a posibilidat de trobar en o Pireneu, chacimientos de minerals metalicos sobre os que encara no s'ha feito garra prospección, como por eixemplo litio, berilio, niobio u tantalo, entre atros. En a provincia de Uesca bi ha permisos d'investigación ta oro y sulfuros, centrau en skarns.

Minería no metalica en Aragón Archilas especials Bi ha una explotación minera de sepiolita y paligorskita en a redolada de Mara-Orera-Ruesca, en a provincia de Zaragoza, minerals emplegaus ta a elaboración de granulars absorbents domesticos y industrials.

As reservas d'istas menas son de a o menos 1,3 millons de toneladas, encara que probablement bi haiga belatros 3 millons, estando o porcentache de sepiolita d'entre un 65 y un 80%. En l'anyo 1999 bi habió una producción de bellas 60.000 toneladas, treballando mas de 60 personas en iste sector.

Podrían existir reservas en atras zonas d'a provincia de Zaragoza como Burcharaloz u Borcha.

Archilas refractarias Aragón ye o primer productor d'o Estau Espanyol en o que fa a archilas refractarias, entre as que se troban as archilas plasticas y as archilas con un alto conteniu en alumina. S'explotan en l'actualidat en La Canyada de Beric, Foz Espalda-Beceit y Castellot, todas en a provincia de Teruel. D'antis mas bi habió tamién explotacions d'archilas ceramicas plasticas en as localidat teruelanas de Crivillén, Gargallo, Estercuel, Arinyo, Oliet, Los Olmos y Tronchón. A producción total ye de mas de 850.000 toneladas a l'anyo entre as 14 explotacions existents en as que treballan mas de 140 personas.

O emplego d'as archilas refractarias ye mas que mas a fabricación de refractarios, gres, porcelana, azuleixos, pavimentos y sanitarios.

Sal thumb|left|250px|Salinas en Peralta de la Sal Bi ha un total de 6 explotacions de sal en Aragón, estando a mas important a de Remolinos (Zaragoza), pero existindo tamién belatras en a zona oriental d'a provincia de Uesca.

As reservas en Remolinos son de mas de 4 millons de toneladas, estando asinas un d'os mas importants chacimientos en toda Europa. A explotación de l'actual chacimiento de sal chema (halita) d'o Mioceno, en a que treballan 35 personas, tien una producción anyal de bellas 190.000 toneladas. O suyo destín ye a electrolisi ta a producción de cloro y sosa y en menor mida l'alimentación animal.