Iste articlo tracta sobre o lugar d'o Elsón. Ta atros articlos que contienen «o Elsón» en ista Biquipedia, se veiga O Elsón (desambigación).
O Elsón (pronunciau /ol'son/, anque tamién ye frecuent sentir o nombre sin l'articlo, y alavez o prenuncian /el'son/; TOMÁS ARIAS, Chabier. El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. oficialment, en castellano, «Olsón») ye un lugar aragonés d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. Catálogo de pueblos y municipios de Aragón. Estadística de población y nomenclaturas toponímicas entre 1900 y 2004 (PDF), Gubierno d'Aragón, 2005, , p.356 A suya población ye de 18 habitants (2018 «Olsón» en a subpachina «Relación de unidades poblacionales» d'o Insituto Nacional de Estadística; consultada o 5 de septiembre de 2011.).
O Elsón fue capital d'un municipio que tamién se deciba o Elsón, present en os censos dende a constitución d'os achuntamientos modernos en 1834 dica la suya absorción en o municipio d'Alto Sobrarbe en a decada de 1960. «Olsón» en a subpachina «Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842» d'o Instituto Nacional de Estadística, consultada o 5 de septiembre de 2011 O municipio se formaba con as localidaz d'o Elsón y dos aldeyas: Mondot y Chabierre d'o Elsón.
Cheografía
O Elsón ye a 686 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar, en as estribacions de a sierra de Sant Benedet por a man de a valle d'o río Susía. Fa parte, en chunto con as suyas aldeyas Mondot y Chabierre y con a resta de nuclios d'a valle (Castillón, Lamata, etc.) de a subcomarca que se'n diz o Viello Sobrarbe, que s'extiende d'entre o centro-sud y o sud-sud-ueste de a comarca de Sobrarbe.
A mayoría de casas d'o Elsón se troban en alto, por a baixant sud-sud-ueste d'un tozal que sinyorea la ilesia de Santa Olaria, que ye a zaguer altura de o sarrato que en dicen d'o Elsón, que desepara por una man a valleta d'o barranco de Sant Chils, y por l'atra o barranco Solano.
O nuclio d'o Elsón no tiene una estructura urbana compacta. Forman a población dos barrios prencipals. La uno, dito barrio d'Abaixo, se troba debaixo de o tozal a on s'envista en l'altura a ilesia, arredol d'una fuent natural que dimana de a penya. L'atro, o barrio d'Alto u barrio d'a Ilesia, o forman as casas deseparadas arredol de dos carreras que divierchen en formando una Y dende una placeta, que en dicen a Plaza d'Abaixo u Plaza Baixa, que ye a on remata la pista d'acceso a lugar, y se i puede puyar chusto por a man cuentra de o tozal de por a on que s'accede a lo barrio d'Abaixo.
As dos carreras se deseparan tot enfilando-se, cadaguna, en dirección a os dos cerrez que dominan a población, pus ista se troba en o grau d'entre os dos. As casas d'o barrio d'Alto se consideran dos barrios diferents (tres si se considera o barrio d'a Fuent, que son cualques casas deseparadas a on remata la carrera d'o sud-este), y cadaguna tiene a suya propia plaza, anque si se conta con a distancia y diferenciación que tiene o dito barrio d'Abaixo millor valdría parlar de dos subbarrios que de barrios diferents. thumb|right|250px|A ilesia d'o Elsón se puede veyer dende buena cosa d'a comarca, como en ista imáchen feita en Mondot. En a carrera que marcha camín ta'l sud-este, o barrio d'a Plaza d'Abaixo, se troba l'edificio que fizo de casa d'a Villa cuan o Elsón teneba achuntamiento. Existen casas nobles en os tres subbarrios de o barrio d'Alto.
Historia
Como en muitas poblacions pasa, se tiene as primeras noticias d'existencia d'o Elsón relacionadas con o suyo castiello. Se troba documentau en o sieglo XI baixo reinau de Remiro I con os nombres de «lo Elson» y «Eleson» y se'n tiene conoixencia d'os tinents que tuvo dica las zaguerías d'o sieglo XII (en 1182 muere o suyo tinent Pero de Sant Vicente).
En o sieglo XVI o Elsón yera un lugar con numerosos infanzons, y d'alcuerdo con os testimonios arquitectonicos que mos n'ha quedau, como a suya portentosa ilesia, teneba prou riqueza. SOLSONA, Fernando (coord.). ("Asociación Río Susía"). Descubriendo el valle del río Susía. Ed. PRAMES; Zaragoza, 2008. En 1626 acuden ta Balbastro tres infanzons de a localidat, Sinyó Miguel Blanc, Sr. Cosme de Mata y Sr. Chuan Miguel, «Casas e infanzones de Sobrarbe»; consultada o 5 de septiembre de 2011. que arriban a las Corz convocadas en un grupo que vienen toz de Sobrarbe.
Demografía
Monimentos thumb|right|250px|A ilesia de Santa Olaira (s. XVI), conoixida popularment como a «Catedral de Sobrarbe». O monimento prencipal en o Elsón ye a suya ilesia. A ilesia de Santa Olaria, que en buena cosa de Sobrarbe se conoix como a «Catedral de Sobrarbe» «Aínsa-Sobrarbe» en «Municipios», en o portal oficial de a Comarca de Sobrarbe; consultau o 5 de septiembre de 2011. «Arte del Renacimiento y barroco» en o portal TurismoSobrarbe.com; consultau o 5 de septiembre de 2011. por a suya monumentalidat, ye un templo de grans dimensions devantau en estilo barroco en o sieglo XVI y firmau por Chuan Tellet en 1546, mayestro d'obras tamién en a ilesia de l'Asumpción de Castillón de Sobrarbe.
A ilesia, que ye declarada Bien d'Intrés Cultural (codigo SIPCA 7-INM-HUE-003-907-002) como enantes en fue de Monumento Nacional espanyol, tiene una portalada renaixentista completament atipica en a montanya altoaragonesa, y pinturas a'l fresco y un retablo de piedra de os sieglos XVI y XVII.
Dezaga de a ilesia, y tamién en l'altura d'o tozal, i ha las restas d'o castiello d'o Elsón (SIPCA 1-INM-HUE-003-907-012), d'o sieglo XI Voz «Castillo de Olsón» en a Gran Enciclopedia Aragonesa online; consultada o 5 de septiembre de 2011. y d'o cual no en queda de piet sique dos trocez de lienzo y as rastras de piedras por tierra en o que podeba haber estau o perimetro fortificau.
Amás, en os arredols d'o Elsón i ha cuatro cruces de sól que tamién son consideradas Biens d'Intrés Cultural, o que fa que o Elsón sia un d'os lugars de Sobrarbe con mas cantidat de construccions declaradas Bien d'Intrés Cultural.
Imáchens
Toponimia
D'alcuerdo con o investigador Manuel Benito Moliner, o toponimo «o Elsón» tien oríchens antroponimicas en latín en o nombre de bel propietario: *ELISEUS > Elsón,<ref name="BENITOíndice"> [https://web.archive.org/web/20130403013539/http://www.aragob.es/edycul/patrimo/etno/pueblos/indice.htm Índice de pueblos del Alto Aragón, el orígen de sus nombres]. Por Manuel Benito Moliner. Consultau o 12 de chulio de 2012.</ref> pero tamién podría venir de a forma diminutiva *ELISEO(NE)'' > Elsón.
O nombre de lugar tendría as suyas oríchens en a epoca tardo-romana u visigotica.
Fiestas 21 de marzo, romería ta la ermita de Sant Benedet, «Calendario festivo» en a pachina oficial d'a Comarca de Sobrarbe; consultada o 5 de septiembre de 2011. fendo-le honras a ixe santo. 12 de chunio, fiesta menor, fendo-le honras a Sant Chuan de Safagún. Se torna a puyar en romería ta la ermita de Sant Benedet. O sabado en o cabo de semana mas amanau a la virchen d'agosto, Fiesta Mayor tresladada Pachina sobre «Olsón», aparentment escrita por un natural de a localidat; consultada o 5 de septiembre de 2011. pus a fiesta tradicionalment se feba en hibierno y a mayoría d'os elsoneses que viven fuera no i podeban asistir. 10 d'aviento, Fiesta Mayor tradicional, fendo-le honras a Santa Olaria de Mérida.
Referencias
Se veiga tamién
Chuan Ralla.
Vinclos externos
*