El federalismu foi una de les fuercies polítiques más importantes n'Asturies de la segunda metá'l sieglu XIX y los federales asturianos tuvieron una intensa actividá durante la primer etapa de La Restauración, na que'l federalismu yera ún de les fuercies republicanes y d'oposición al réxime más relevantes. Durante estos años, decidíos los federales a desllindar les sos teoríes y a preparase pa la llegada de la República pa que nun se repitieren los lluctuosos socesos de 1873, surdió la iniciativa d'afitar en forma constitucional les idees del Federalismu, polo que se tomó la decisión de que los federales nes distintes nacionalidaes d'España compunxeren Constituciones pa los sos Estaos Soberanos, pa depués, siguiendo la teoría'l Pautu Sinalagmáticu, facer una Constitución pa la Federación.
D'esti mou los federales asturianos, ente los que destacaba'l xixonés Eladio Carreño (posiblemente l'autor del testu al completu), punxéronse manes a la obra y el 13 de mayu de 1883 apruébase la Constitución na décima Asamblea'l Partíu Federal Asturianu, nel Teatru Xovellanos (abarrotáu por más d'800 persones, según dicen nel periódicu El Carbayón). Esti testu Constitucional ye d'una importancia clave na Hestoria d'Asturies, yá que ye la primer vegada que s'afirma la Soberanía Asturiana dende'l 25 mayu 1808, y pue argumentase que ye la primer y hasta la fecha única ocasión na que se reconoz al Pueblu Asturianu como énte soberanu, ya que la soberanía que se proclamó en 1808 foi la de la Xunta Xeneral. Destacar, amás, que nes actes de les sesiones anteriores a la so aprobación Wenceslao Guisasola desllizó nel proyeutu'l sintagma "Nacionalidá Asturiana".
La Constitución Federal del Estáu Asturianu, de 92 artículos d'estensión repartíos en 18 títulos, afitaba grandes llibertaes civiles y democrátiques y foi pionera en munchos aspeutos sociales. Afitaba tamién un muérganu bicameral pal gobiernu d'Asturies, la Xunta Cimera, conformada pol Conceyu Federal, nel qu'aconceyaben los representantes de tolos conceyos, y la Diputación Asturiana, cámara na que s'axuntaben los representantes votaos en llista única por tolos asturianos. Remanaba'l poder executivu una Comisión Permanente de cinco miembros, siendo'l presidente de la mesma tamién el presidente l'estáu.
Foi gracies a l'historiador xixonés Sergio Sánchez Collantes que, en 2009, salió a la lluz esti testu constitucional, que llevaba perdíu más d'un sieglu.
TESTU DE LA CONSTITUCIÓN: PROYEUTU DE CONSTITUCIÓN FEDERAL PAL ESTÁU ASTURIANU
Aprobáu pola Asamblea Rexonal en 1883 y pola Nacional en 1888.
TÍTULU I
Autonomía Rexonal. Orixe de los poderes públicos. Territoriu. Forma de Gobiernu. Capitalidá.
Art. 1- L'Estáu soberanu d'Asturies quier formar parte integrante de la Federación Española, y acatará la Constitución Federal de la República Española o Ibérica y les lleis xenerales que surdam d'ella. Reintegra la so soberanía en too lo que nun tea llendáu pola Constitución Federal, y exercerá tolos drechos que nun delegare nel poder federal.
Art. 2- La soberanía del Estáu Asturianu reside nel pueblu. Tolos poderes y toles funciones públiques son delegaciones d'autoridá cimera y institúyense nel so beneficiu, pal caltenimientu de los sos drechos.
Art. 3- Les llendes del territoriu asturianu son, pel momentu, los afitaos pola llei actual, la so división en distritos xudiciales y en municipios y conceyos va ser la esistente hasta qu'una llei constitucional, depués de sentir a los conceyos, componga la nueva división, corrixendo los defeutos d'anguaño.
Art. 4- La forma de gobiernu del Estáu ye una república democrática federativa.
Art. 5- La capital del Estáu asturianu ye la ciudá d'Uviéu, allugada nel centru'l territoriu.
TÍTULU II
Declaración de drechos individuales.
Art. 6- L'home ye, pola so ñatura, llibre y independiente; y por esa razón, la Constitución Rexonal Asturiana proclama, en primer términu, l'autonomía l'individuu, en quien reconoz el drechu íntegru al desendolcu de les sos facultaes físiques, intelectuales y morales; reconoz la llibertá de cultos; declara llibres el pensamientu y la concencia; llibre'l drechu de reunión y asociación pacífiques, llibres la prensa, la cátedra, la tribuna, el comerciu, la industria y les profesiones.
Estos drechos, garantizaos pola Constitución presente, son anteriores y superiores a toa llexislación, por ser propios a la ñatura humana.
Art. 7- Queden abolíes la pena de muerte y les penes infamantes.
Art. 8- Nun va poder detenese a naide, sinón por causa de delitu y previu'l mandatu xudicial. Solo podrá detenese al reu en casu de delitu visible, y la so detención nun podrá superar el términu de cuarenta y ocho hores, sin que se xustifique pol xuez competente. Si al escosase'l términu referíu l'autu de detención nun se xustificase, l'alcaide pondrá en llibertá al reu que s'atope nesi casu; y les autoridaes van ser responsables de la so falta, como atentáu a les garantíes individuales.
Art. 9- Tolos asturianos son iguales énte la llei. Naide nun pue ser xulgáu por lleis privatives nin por tribunales especiales. Son esceición, en tiempu de guerra, los delitos y faltes que se refieran a la disciplina militar; y la llei va afitar los casos d'esta esceición.
Nunva esistir nel Estáu asturianu privilexu dalu de llugar, de nacimientu, de persona, de bayura nin de familia. Nun se reconocen títulos de nobleza, prerrogatives nin honores hereditarios.
Art. 10- El drechu de xuiciu pol xuráu queda garantizáu a tou individuu; pero les partes podrán abandonar esti procedimientu nos asuntos civiles, y del mou que la llei afite.
Art. 11- Reconozse a tou home'l drechu de profesar la relixón que-y mande la so concencia.
Naide nun va poder ser obligáu a dir, organizar o caltener un cultu relixosu.
L'Estáu nun va poder dar preferencia a un cultur particular.
Les muestres esternes de calter relixosu queden suxetes, como toles les de cualesquier xeitu, a les normes qu'afite la llei. La llibertá de concencia, que se garantiza equí, nun ha servir pa disculpar autos de llicencia, incompatibles cola moral, cola paz o cola seguranza l'Estáu.
Art. 12- El domiciliu y la correspondencia postal y telegráfica son inviolentables. Les visites domiciliaries nun van poder prauticase, sinón pola mor d'autu motiváu de xuez competente.
Art. 13- La propiedá llexítima ye llibre y inviolentable, y nun va poder privase a naide de la de so, sinón nos casos d'utilidá pública que declare'l poder llexislativu, y tres compensación previa qu'afiten los tribunales.
Nun va poder grabase propiedá inmueble dala con censu perpetuu y irremible.
Art. 14- Tou ciudadanu pue espresar y espublizar llibremente los sos pensamientos en tolos asuntos. Nun va esistir la censura previa, nin va aprobase llei dalguna que llende o amenorgue la llibertá de la pallabra o de la prensa. Los ataques a la vida privada, a la moral y a la paz pública caen embaxo la xurisdicción de los tribunales ordinarios.
TÍTULU III
Estáu asturianu. Declaración de drechos políticos y sociales.
Art. 15- La vida política de los pueblos entama nesa institución que n'Asturies llamamos conceyu o ayuntamientu, primer entidá coleutiva. Siendo l'ayuntamientu la base primera coleutiva de tolos poderes, y el que remana mayor influencia na prosperidá de los pueblos, cuando gocia de la so llibertá, la Constitución Rexonal Asturiana proclama y reconoz l'autonomía política, alministrativa y económica a tolos conceyos o municipios esistentes nel territoriu l'Estáu, en tolo que se refier a la so vida interior y que nun afeute a l'autonomía de los demás conceyos nin a la individual de los que la constituyan.
Art. 16- A tou conceyu corresponde: constituyir y escoyer llibremente'l so propiu Ayuntamientu o Gobiernu: velar por que, dientro'l so territoriu, nun se violente'l drechu nin s'alterie l'orde; armar la fuercia pública que necesite, afitar los sos xuraos; organizar los sos servicios, les sos escueles y institutos d'enseñanza; determinar los sos presupuestos; imponer y recoyer los sos tributos; procurar el créditu que desixan les sos atenciones ordinaries, les sos calamidaes y les sos obres públiques, y facer cuanto, en merma de la rexón asturiana, de los demás municipios, nin de los drechos individuales de los sos alministraos, puea contribuyir a la so paz, gayola y progresu.
Art. 17- Al Estáu asturianu corresponde: terciar en toles diferencies que puean surdir ente los municipios, y ente los individuos y los municipios; atender a los servicios de calter rexonal, a les obres públiques que, ensin tener el de nacionales, trespasen les llendes de los conceyos, a la enseñanza secundaria y superior y a la beneficencia.
Art. 18- Son ciudadanos asturianos, y van esfrutar los drechos de tales:
Los nacíos n'Asturies. Los fíos de pá o ma asturianos, nacíos fuera d'Asturies, y que nun acreditaren la so voluntá de selo d'otru Estáu cualesquiera de la Federación Española o d'un país foriatu. Los estranxeros y el restu los españoles que lo pidan, siempres que lleven tres años los primeros, y unu los segundos, de vecindá n'Asturies.
Art. 19- Tolos asturianos, mayores de 20 años, van tener drechu a votar en toles eleiciones.
Nes eleiciones de conceyales, los ciudadanos van exercer el votu namás nel pueblu en que tean domiciliaos.
Nes del Estáu, va votar cadún nel llugar del mesmu en que s'atope.
Nes nacionales, el drechu al votu va ser estensivu a tou español que s'atope nel territoriu del Estáu asturianu.
Art. 20- Tolos asturianos tán oblgiaos, en casu de guerra, a defender la patria.
Art. 21- Tolos asturianos puen ser escoyíos pa los cargos públicos d'eleición popular, y nomaos pa cualesquier otru emplegu o comisión, dientro de les condiciones que la llei afite.
L'Estáu nun reconoz nin va poder crear retiros, xubilaciones, cargues de xusticies, nin pensiones a ciudadanu dalu.
La Xunta Cimera Asturiana va poder, por embargu, recompensar cualesquier serviciu importante col premiu que considere afayadizu, a condición d'entregalu una vegada sola.
Art. 22- La llibertá d'enseñanza y l'exerciciu de cualesquier profesión o industria, queden garantizaos a tolos asturianos, siempres que s'afayen a les lleis de policía, referentes al exerciciu de les profesiones, y satisfagan les cargues públiques.
Van gociar de los mesmos drechos el restu d'españoles y los estranxeros, siempres que los Estaos a los que pertenezan nun s'opongan, en vista de formación de causa.
Art. 23- Toles persones domiciales n'Asturies y tolos bienes de les corporaciones que radiquen nesti territoriu van contribuyir a les cargues del Estáu, proporcionalmente a la so bayura.
Son esceición a esta llei los bienes de les corporaciones que tean empobinaos a establecimientos d'utilidá pública o a instituciones de beneficiencia.
Art. 24- El drechu de petición, individual o coleutivamente, ta reconocíu a tou ciudadanu asturianu; pero nun va poder exercitalu como cuerpu, la fuercia armada.
Art. 25- Los habitantes del Estáu asturianu puen aconceyar y asociase, pa tolos fines que nun s'opongan a la moral nin tean penaos pola llei
Art. 26- Nun puen exercer los drechos políticos afitaos nesti títulu:
Los deldores del Estáu. Los procesaos criminalmente, mentanto dure'l procesu. Los condergaos por sentencia que lleve consigo la inhabilitación. Los declaraos dementes.
TÍTULU IV
Poderes constitucionales.
Art. 27- Los poderes del Gobiernu del Estáu asturianu son tres, cadún d'ellos va funcionar llibre y separtadamente, dientro la so esfera d'aición.
Estos poderes son: llexislativu, executivu y xudicial, siendo toos ellos eleutivos, amovibles y responsables; les sos funciones son retribuyíes.
Art. 28- Tou ciudadanu asturianu mayor de venticinco años ye escoyible pa les funciones llexislatives, executives y xudiciales.
Art. 29- Nengún ciudadanu va poder pertenecer, al tiempu, a dos d'estos poderes.
TÍTULU V
Del poder llexislativu.