Miguel de Unamuno y Jugo foi un escritor y filósofu español perteneciente a la xeneración del 98. Na so obra cultivó gran variedá de xéneros lliterarios como novela, ensayu, teatru y poesía. Foi, coles mesmes, diputáu del Congresu de los Diputaos de 1931 a 1933 pola circunscripción de Salamanca. Foi nomáu rector de la Universidá de Salamanca tres veces; la primer vegada en 1900Rodríguez San Pedro-Bézares, Luis Enrique y Juan Luis Polo Rodríguez (2009) Historia de la Universidá de Salamanca, Vol. IV, muertes y tremes, p. 162. Universidá de Salamanca. En Google Books. Consultáu'l 28 d'avientu de 2013. y la postrera, de 1931 hasta la so destitución, el 22 d'ochobre de 1936, por orde de Franco.
Biografía Familia, infancia y primeres lletres thumb|Pablo Serrano: Escultura de Unamuno en Salamanca. 1968. thumb|Unamuno faía la so conxusta diaria na terraza del Café Novelty, na Plaza Mayor de Salamanca, xunto al conceyu. thumb|Banderes de Bilbao y flores coloraes y blanques nel homenaxe a Miguel de Unamuno, na Plaza Unamuno, a unos cien metros de la casa natal del escritor, nel Cascu Viejo de Bilbao. Miguel de Unamuno nació nel númberu 16 de la cai Ronda de Bilbao, nel barriu de los Siete Calles. Yera'l tercer fíu y primer home, tres María Felisa, nacida en 1861, y María Jesusa, finada en 1863,Este ye'l datu qu'apurren . Sicasí, nel Archivu Históricu de Vizcaya consta que Jesusa finó'l 30 d'avientu de 1867, esto ye, non un añu enantes, sinón trés dempués de la nacencia de Unamuno: del matrimoniu habíu ente'l comerciante Félix María de Unamuno Larraza y la so sobrina carnal, María Salomé Crispina Jugo Unamuno, diecisiete años más nuevu. Más tarde nacieron Félix Gabriel José, Susana Presentación Felisa y María Mercedes Higinia.Nacida'l 14 de xineru de 1870 (), finó poco primero de cumplir dos años: .
El so padre, nacíu en 1823, fíu d'un confiteru de Vergara,Melchor de Unamuno, confiteru, cereru y chicolateru: emigró mozu a la ciudá mexicana de Tepic. Al so regresu, en 1859, gracies al capital acumuláu, solicitó llicencia municipal por que'l so fornu panaderu d'Achuri pudiera utilizar agua del manantial Uzcorta. En 1866, cuando cuntaba 43 años, pidió permisu pa establecer un despachu de pan nes antoxanes de la Plaza Vieya. Presentar a les eleiciones municipales celebraes tres la Gloriosa, saliendo escoyíu pol distritu de San Juan con 120 votos. El 1 de xineru de 1869 xuró'l so cargu de conceyal na sesión constitutiva del nuevu conceyu.
Primero que Félix, en 1835 y por cuenta de la guerra carlista, llegaren a la capital vizcaina dos de les sos hermanes: Benita, nacida en 1811, y Valentina, quince años menor qu'ella. Benita, acabada la guerra, casóse con José Antonio de Jugo y Erezcano, pequeñu rentista natural de Zeberio, dueñu cola so esposa de la confitería «La Vergaresa». La más nueva, Valentina, casó en 1856 con Félix Aranzadi Aramburu, quiciabes un antiguu trabayador de la pastelería del so padre qu'abrió una chocolatería en Bilbao col mesmu nome que tuviera'l negociu de los sos cuñaos. Félix y Valentina fueron los padrinos nel bautismu de Miguel.
La so madre, Salomé, fía única, foi bautizada en Bilbao el 25 d'ochobre de 1840. Poco dempués de los cuatro años morrió'l so padre y la so madre volvió casase en 1847, esta vegada con José Narbaiza.Bautizáu en Anzuola como Joseph Gabriel (), figura como Gabriel na so boda () y como José nel so fallecimientu
A los pocos meses de nacer, los padres de Miguel camuden de casa ya instálense nel segundu pisu derecha de la cai de la Cruz númberu 7. Nos baxos topa la chocolatería de los sos tíos, que viven nel primer pisu. Nun cumplió inda los seis años cuando queda güérfanu de padre. Félix de Unamuno finó'l 14 de xunetu de 1870 nel balneariu de Urberuaga, en Markina, «d'enfermedá de tisis pulmonar».
Aprendió les sos primeres lletres con Don Higinio nel colexu priváu de San Nicolás, asitiáu nuna bufarda de la cai del Corréu. Nes catequesis preparatorias pa la primer comunión, na ilesia de San Xuan, conoció a quien, andando'l tiempu, sería la so novia y esposa: Concepción Lizárraga, Concha.
Al acabar los sos primeros estudios nel colexu de San Nicolás y a puntu d'entrar nel institutu, asistió como testigu al asediu de la so ciudá mientres la Tercer Guerra Carlista, lo que depués va reflexar na so primer novela, Paz na guerra. Al mandu del xeneral Elío, la villa quedó sitiada poles tropes carlistes dende'l 28 d'avientu de 1873. A partir de febreru de 1874, la situación agravar al quedar atayáu cualquier suministru al traviés de la ría y, a lo último, el día 21 del mesmu mes empezó'l bombardéu de Bilbao. El sitiu remató'l 2 de mayu de 1874 cola entrada de les tropes lliberales al mandu del xeneral Gutiérrez de la Concha. Pa los sos biógrafos, esta esperiencia de la guerra civil marcó'l so tránsitu de la infancia a l'adolescencia.
Bachilleratu La siguiente etapa na vida académica de Unamuno empezó'l 11 de setiembre de 1875, fecha na que realizó'l so exame d'ingresu nel Institutu VizcaínConstruyíu sobre la cortil del antiguu conventu de la Cruz, na actual plaza Miguel de Unamuno, l'edificiu diseñáu pol arquiteutu Pedro Belaunzarán inaugurar en 1846 y llueu se convirtió nel centru cultural por excelencia de la villa. Acoyía, amás de la segunda enseñanza, estudios de náutica, comerciu y maxisteriu: pa cursar el Bachilleratu, prueba na que llogró la calificación de «Aprobáu», y nun se presentó al exame de premiu. Tanto l'exame d'ingresu como'l primer cursu tuvo que realizalos nel antiguu colexu de la cai del Corréu,, identificar col colexu de San Nicolás y añade qu'agora taba so la direición de Sandalio Benito. , dicen que se trataba del colexu de San Luis. una y bones l'Institutu, mientres la guerra, fuera convertíu n'hospital militar. Santos Barrón foi'l so profesor de Llatín y Castellán, y Genaro Carreño de Xeografía universal. Llogró la calificación de notable nos trés asignatures.
Los restantes cuatro cursos realizar nel Institutu. Polo xeneral, disgustába-y el métodu de deprendimientu memorístico que s'aplicaba en casi toles asignatures y aburríenlusobre manera, les clases de Llatín, Historia, Xeografía y Retórica. Nun tuvo nengún problema cola Aritmética, la Física, la Xeometría o la Trigonometría, y esfrutaba cola Álxebra. Tamién-y prestó la Filosofía, qu'arrexuntaba entós en cuartu curso fundamentos de Psicoloxía, Lóxica y Ética, a pesar de que nun apreciaba la didáctica del so profesor, el sacerdote Félix Azcuénaga. Neses clases podía faer gala del so talentu d'orador andando a la tema de cutiu col so compañeru, Andrés Oñate. A lo último, nes asignatures impartíes por Fernando Mieg, Historia Natural, Fisioloxía ya Hixene, llogró dos talos sobresalientes, probable consecuencia del sistema pedagóxicu utilizáu pol catedráticu que sabía espertar l'interés y l'interés de los sos alumnos. Como diz, lliteralmente, el so espediente, «con fecha 19 y 21 de xunu de 1880 foi aprobáu nos exercicios del grau de Bachiller n'Artes, en 17 d'agostu del mesmu expedióse-y el títulu pol Sr. Rector d'esti distritu y en 30 del mesmu mes recibió'l dichu títulu.»
Bon dibuxante, estudió nel taller bilbaín d'Antonio Lecuona,Asitiáu, precisamente, nel últimu pisu de la casa en que vivía la familia de Miguel de Unamuno: cai de la Cruz, númberu 7.. Lecuona instalóse ellí en 1872, tres la so etapa nel Muséu Nacional de Ciencies Naturales. pero, como él mesmu confesó, la falta de dominiu sobre'l color fíxo-y arrenunciar d'una carrera artística.. Respectu al significáu de la obra de Lecuona y a les persones que frecuentaben el so estudiu y que Unamuno llegó a conocer, como Antonio Trueba o José María de Iparraguirre, vease:
Estudios universitarios En setiembre de 1880 treslladóse a la Universidá de Madrid pa estudiar Filosofía y Lletres. El 21 de xunu de 1883, a los sos diecinueve años, remata los sos estudios y realiza l'exame de Grau de dicha llicenciatura llogrando la calificación de sobresaliente. Al añu siguiente, el 20 de xunu, doctorar con una tesis sobre la llingua vasca: Crítica del problema sobre l'orixe y prehistoria de la raza vasca. Nella antemana la so idea sobre l'orixe de los vascos, idea contraria a la que n'años vivientes va dir xestando'l nacionalismu vascu, acabante fundar polos hermanos Arana Goiri, que va defender una raza vasca non contaminada por otres races.
En 1884 empieza a trabayar nun colexu como profesor de llatín y psicoloxía, publica un artículu tituláu «Del elementu alienígena nel idioma vascu» y otru costumista, «Guernica», aumentando la so collaboración en 1886 col Noticieru de Bilbao.
En 1888, oposita en Madrid a la cátedra de Psicoloxía, Lóxica y Ética vacante nel Institutu de Bilbao y, mientres se topa na capital por esti motivu, la Diputación de Vizcaya convoca una plaza de profesor interín de llingua vascongada nel mesmu institutu con «asignación añal de mil quinientes pesetes». Presentar a esta postrera xunto con Pedro Alberdi, Eustaquio Madina, Sabino Arana y el novelista y folclorista Resurrección María de Azkue, axudicándose la plaza a esti postreru. El primer informe presentáu pol Secretariu de la Diputación fixo constar que, de los cinco candidatos, namái Unamuno y Azkue cuntaben con títulu profesional. El primeru, doctor en Filosofía y Lletres y el segundu, Bachiller en Teoloxía. Según Sabino Arana, l'axudicación deber al Diputáu Larrazabal, amigu de Azkue y amigu del mio difuntu padre, (que) escribióme clamiándome retirara la solicitú, por que'l nomamientu recayera en Azkue, nuevu clérigu estenu que tenía que sostener a la so madre y hermanes y al efeuto y p'esplegar les sos facultaes deseyaba establecese en Bilbao».
Apostó con Arana, qu'empecipiaba la so actividá nacionalista, yá que consideraba a Unamuno como vascu pero «españolista» por cuenta de que Unamuno, que yá escribiera delles obres n'euskera, consideraba qu'esi idioma taba próximu a sumir y que'l billingüismu nun yera posible. «El vascuenciu y el castellán son incompatibles dígase lo que se quiera, y si caben individuos nun caben pueblos billingües. Ye ésti de la bilingüidad un estáu transitoriu».
En 1889 prepara otres oposiciones y viaxa a Suiza, Italia y Francia, onde se celebra la Esposición Universal ya inaugúrase la torre Eiffel.
El 31 de xineru de 1891 cásase con Concha Lizárraga, de la que taba namoráu dende neñu y con quien tuvo nueve fíos: Fernando, Pablo, Raimundo, Salomé, Felisa, José, María, Rafael y Ramón. Salomé casóse más tarde col poeta José María Quiroga Plá. Unamuno pasa los meses ivernizos d'esi añu dedicáu a la preparación de les oposiciones pa una cátedra de griegu na Universidá de Salamanca, una materia menos revesoso, que llogra.Carlos Blanco Aguinaga, Unamuno, teóricu del llinguaxe, Méxicu, Colexu de Méxicu, 1954, ensin ISBN. Por cuenta de estes oposiciones, entabla amistá col granadín Ángel Ganivet, amistá que se va dir intensificando hasta'l suicidiu d'aquél en 1898.
El 11 d'ochobre de 1894 ingresa na Agrupación Socialista de Bilbao y collabora nel selmanariu Llucha de clases d'esta ciudá, abandonando'l partíu socialista en 1897 y sufriendo una gran depresión.
Dende los principios de la so estancia en Salamanca, participó viviegamente na so vida cultural, y fíxose habitual la so presencia na terraza del Café lliterario Novelty, al llau del conceyu, costume que caltuvo hasta 1936. Dende aquella terraza, cuando a Unamuno, refiriéndose a la Plaza Mayor de Salamanca, preguntáben-y si yera un cuadráu perfectu o non, él afirmaba: «Ye un cuadriláteru. Irregular, pero ablucantemente harmónicu».
En 1900 foi nomáu, con namái 36 años d'edá, rector de la Universidá de Salamanca per primer vegada, cargu que llegó a ostentar tres veces.
150px|thumb|izquierda|Unamuno mientres la so primer etapa como rector
Represalies polítiques y destierru mientres la dictadura En 1914 el ministru d'Instrucción Pública destituyir del rectoráu por razones polítiques, convirtiéndose Unamuno en mártir de la oposición lliberal.