L'iridiu ye un elementu químicu de númberu atómicu 77 que s'asitia nel grupu 9 de la tabla periódica. El so símbolu ye Ir. Trátase d'un metal de transición, del grupu del platín, duru, fráxil, pesáu, de color blancu platiáu. Ye'l segundu elementu más trupu (dempués del osmiu) y ye l'elementu más resistente a la escomiu, inclusive a temperatures tan altes como 2000 °C. Solo dalgunos halóxenos y sales fundíes son corroyentes pal iridiu en estáu sólidu, l'iridiu en polvu ye muncho más reactivu y puede aportar a inflamable.Metales: Propiedaes químiques y toxicidá, Iridiu, revisáu'l 3 de setiembre de 2011
Foi afayáu en 1803 ente les impureces insolubles del platín natural. Smithson Tennant, el primer descubridor, llamó al metal iridiu n'honor a la diosa Iris, la personificación del arcoíris, por cuenta de los diversos y llamativos colores de los sos sales. L'iridiu ye unu de los elementos más raros na corteza terrestre, con una estracción y consumu añal de tan solu trés tonelaes. El 191Ir y el 193Ir son los dos isótopos naturales del iridiu y tamién los sos únicos isótopos estables, el 193Ir ye'l más abondosu de los dos.Iridium, revisáu'l 3 de setiembre de 2011 (n'inglés)
Los compuestos d'iridiu más importantes son los sales y ácidos que forma xunto col cloru, anque l'iridiu tamién forma una serie de compuestos organometálicos utilizaos na catálisis industrial y n'investigación. L'iridiu metálicu ye usáu cuando se precisa alta resistencia al escomiu a altes temperatures, como nes buxíes de gama alta, crisoles pa la recristalización de los semiconductores a altes temperatures, y los electrodos pa la producción de cloru por aciu el procesu de cloru-álcali. Los radioisótopos d'iridiu usar en dalgunos xeneradores de radioisótopos.
La bayura inusual d'iridiu na capa de magre na llende xeolóxica K-T dio llugar a la hipótesis d'ÁlvarezIridiu y nos meteoritos, revisáu'l 3 de setiembre de 2011 del impautu d'un oxetu supermasivo estraterrestre'l cual sería la causa de la estinción de los dinosaurios y munches otres especies hai 65 millones d'años. L'iridiu alcuéntrase en meteoritos nuna bayura bien de más alta que na corteza terrestre. Créese que la cantidá total d'iridiu nel planeta Tierra ye enforma mayor que la reparada nes roques de la corteza, pero como con otros metales del grupu del platín, l'alta densidá y l'enclín d'iridiu pa xunise col fierro,osmiu y el níquel, causa que la mayoría del iridiu baxara debaxo de la corteza, pasando esti metal a formar parte del so nucleu cuando'l planeta entá yera nuevu ya inda taba n'estáu fundíu.
L'iridiu tamién s'emplega n'aleaciones d'alta resistencia que pueden soportar altes temperatures. Ye un elementu pocu abondosu y alcuéntrase na naturaleza n'aleaciones con platín y osmiu. Emplegar en contactos llétricos, aparatos que trabayen a altes temperatures, y como axente endurecedor del platín.
Carauterístiques
Carauterístiques principales thumb|left|Una gota d'iridiu puru. Ye de color blancu, paecíu al platín, pero presenta una llixera coloración mariella. Ye difícil trabayar esti metal, pos ye bien duru y argayadizu. Ye'l metal más resistente a la escomiu. Nun ye atacáu polos ácidos, nin siquier pol agua regia. Pa eslleilo emplégase ácidu clorhídrico, HCl, concentráu con cloratu de sodiu, NaClO3 a temperatures altes.
L'iridiu ye consideráu comúnmente un metal estraterrestre, yá que abonda nos meteoritos y ye raru na corteza terrestre, con namái una pequeña concentración de 0,001 ppm. Ye'l metal más trupo dempués del osmiu. Sábese que nel nucleu de la Tierra ye precisamente esti metal el qu'acompaña al fierro y al níquel,Iridiu, estinción de los dinosaurios y el nucleu terrestre, revisáu en 3 de setiembre de 2011 los sos componentes más importantes.
Propiedaes físiques Pertenez al grupu del platín. Por cuenta de la so durez, fraxilidá y el so altu puntu de fusión (el novenu más altu de tolos elementos), ye difícil dar forma o trabayar sobre l'iridiu sólidu como se fadría con otros metales, polo que prefier trabayase lo en forma de polvu metálico. Ye l'únicu metal que caltién bones propiedaes mecániques percima de los 1600 °C. L'iridiu tien un puntu de ebullición bien alto (el décimu ente tolos elementos) y conviértese en superconductor a temperatures debaxo de los 0.14 K.
El módulu d'elasticidá del iridiu ye'l segundu más altu de tolos elementos, superáu namái pol del osmiu; esto, xunto con un altu módulu de rixidez y un baxu coeficiente de Poisson, indiquen l'altu grau de rixidez y resistencia a la deformación que fixeron que la so manipulación seya una cuestión de gran dificultá. A pesar d'estes llimitaciones y del altu costu del iridiu, ye bien pervalible p'aplicaciones onde la resistencia mecánica ye un factor esencial y úsase en delles teunoloxíes modernes qu'operen en condiciones estremes.
La densidá midida del iridiu ye llixeramente inferior (0,1%) a la del osmiu, que ye l'elementu más trupu conocíu. Enantes esistía una ambigüedá al respective de qué elementu yera más trupu, por cuenta de la pequeña diferencia de densidaes ente estos dos elementos y la dificultá pa midir con precisión dicha diferencia.Cola mayor precisión nos factores utilizaos pa calcular la densidá cristalográfica por aciu rayos X pudieron calculase les sos densidaes como 22,56 g/cm³ pal iridiu y 22,59 g/cm³ pal osmiu.
Propiedaes químiques L'iridiu ye'l metal más resistente al escomiu conocíu: nun ye atacáu por casi nengún ácidu, el aqua regia, metales fundíos o silicatos a altes temperatures. Puede, sicasí, ser atacáu por delles sales fundíes, tales como'l cianuru sódicu y cianuru potásicu, como tamién pol oxíxenu y los halóxenos (particularmente el flúor) a altes temperatures.
Compuestos thumb|left|Una toma troy d'iridiu fundíu de 99.99% de pureza.
+Estaos d'oxidaciónLos estaos d'oxidación más comunes del iridiu tán en negrina. La columna de la derecha amuesa un compuestu representativu de cada estáu d'oxidación. −3Ir(CO)3]-3 −1[Ir(CO)3(PPh3)]- 0Ir4(CO)12 +1[Ir(CO)Cl(PPh3)2] +2IrCl2 +3IrCl3 +4IrO2 +5Ir4F20 +6IrF6
L'iridiu forma compuestu n'estado d'oxidación ente -3 hasta +6, los más comunes son +3 y +4. Los estaos d'oxidación mayores son pocu comunes, pero inclúin al IrF6 y a dos óxidos mistos, el Sr2MgIrO6 y el Sr2CaIrO6. El dióxidu d'iridiu, un polvu marrón, ye l'únicu óxidu d'iridiu bien carauterizáu, un sesquióxidu d'iridiu, l'Ir2O3, foi descritu como un polvu de color azul-negru'l cual aferrúñase a IrO2 por esposición al HNO3. Tamién s'atoparon compuestos d'iridiu y Azufre, como'l IrS3. L'iridiu tamién forma compuestos con estaos d'oxidación +4 y +5, como K2IrO3 y KIrO3, que puede ser preparáu a partir de la reacción del óxidu de potasiu o del superóxidu de potasiu con iridiu a altes temperatures. Anguaño nun se conocen hidruros binarios d'iridiu (IrxHy), pero conocen hidruros complexos como'l IrH-4 5 y IrH-36, onde l'iridiu tien un númberu d'oxidación +1 y +3 respeutivamente. L'hidruru ternariu Mg6Ir2H11 créese que contienen tanto'l anión IrH-45 como al IrH-36. Nun se conocen monohaluro o dihaluro d'iridiu, sicasí, conócense trihaluros (IrX3) d'iridiu con tolos hálogenos. Pa estaos d'oxidación +4 y superiores, namái conócense'l tetrafluoruru, el pentafluoruru y l'hexafluoruru.L'hexafluoruru d'iridiu, ye un sólidu mariellu volátil y altamente reactivu, compuestu de molécules octaédriques. Descomponer n'agua y amenórgase a IrF4, un sólidu cristalín d'iridiu negru. El pentafluoruru d'iridiu tien propiedaes similares pero en realidá ye un tetrámeru, Ir4F20, formáu por cuatro octaedros que comparten esquines.
thumb|El Complexu de Vaska.
El H2IrCl6, y el so sal amónica son los compuestos d'iridiu más importantes dende'l puntu de vista industrial. Estos compuestos tán arreyaos na purificación d'iridiu y utilícense como precursores pa la mayoría de los otros compuestos d'iridiu, según na preparación de recubrimientos pa ánodos. L'ión IrCl-26 tien un intensu color marrón escuru, y puede ser fácilmente amenorgáu a IrCl-36, d'un color más claru, y viceversa. El tricloruru d'iridiu (IrCl3), que puede llograse en forma anhidra de la oxidación direuta del polvu d'iridiu por aciu cloru a 650 °C, o en forma hidratada por aciu la disolución d'Ir2O3 n'ácidu clorhídrico, ye de cutiu utilizáu como materia primo pa la síntesis d'otros compuestos d'Ir(III). Otru compuestu que s'utilicen pa sintetizar otros compuestos d'Ir(III) son l'hexacloroiridiu d'amonio ((NH4)3IrCl6). Los compuestos d'Ir(III) son diamagneticos con una xeometría molecular octaédrica.
Los compuestos organoiridicos contienen enllaces iridiu-carbonu, onde polo xeneral, el metal atópase nos estaos d'oxidación más baxos, por casu, l'estáu d'oxidación 0 atópase nel tetrairidiu dodecarbolino (Ir4(CO)12), que ye'l más común y estable carbonilo binariu d'iridiu, nesti compuestu, cada unu de los átomos d'iridiu enllazar a los otros trés, formando asina una estructura tetraédrica. Dellos compuestos organometálicos d'Ir(I) so lo suficientemente importantes como pa llevar el nome de los sos descubridores. Unu d'ellos ye'l complexu de Vaska (IrCl(CO)[P(C6H5)3]2),Universidá de Castiella-La Mancha, complexu de Vaska, revisáu'l 3 de setiembre de 2011 el cual tien la rara cualidá de xunise a la molécula d'oxíxenu diatómico (O2). Otra ye la catálisis de Crabtree, una catálisis homoxénea llevada a cabu por aciu reacciones de hidrogenación. Estos compuestos tienen una estructura cuaternaria planar, d⁸ complexa, con un total de 16 electrones de valencia, lo qu'esplica la so capacidá de reacción.
Isótopos
L'iridiu tien dos isotopos naturales estables, el 191Ir y el 193Ir, con una bayura natural de 37.3% y 62.7%, respeutivamente.Universidá Autónoma de Madrid, Iridiu, revisáu'l 3 de setiembre de 2011 Siquier 34 radioisótopos fueron sintetizaos variando ente númberos masicos de 164 a 199. El 192Ir, que se desintegra nos dos isótopos estables, ye'l radioisótopu más estable con una vida media de 73.827 díes. Otros trés isótopos, el 188Ir, 189Ir, 190Ir, tienen una vida media de siquier un día. Isótopos con númberu de masa debaxo de 191 aparren por aciu una combinación de desintegración ß, desintegración α y emisión de protones, cola esceición del 189Ir, qu'aparra per mediu de captura electrónica, y el 190Ir, que aparra per mediu d'emisión de positrones. Isótopos sintéticos con una masa atómico mayor a 191 aparren por aciu desintegración β–, anque'l 192Ir tamién puede aparrar en menor midida por aciu captura d'electrones. Tolos isotopos conocíos d'iridiu fueron afayaos ente 1934 y 2001, el más recién d'ellos ye'l 171Ir.
Siquier 32 isómeros metaestables fueron carauterizaos, variando en masa atómico ente 164 a 197, el más estable de toos estos ye'l 192m2Ir, que aparra por aciu transición isomérica con una vida media de 241 años, polo que ye más estable que cualesquier de los isótopos sintéticos d'iridiu nos sos estaos fundamentales. El menos estable ye'l 190m3Ir, con una vida media d'apenes 2 µs. L'isótopu 191Ir foi'l primer elementu en que se vio'l efeutu Mößbauer, lo que lo fai preséu pa la espectroscopia Mössbauer n'investigaciones físiques, químiques, bioquímiques, metalúrxiques y mineralogicas.
Historia El descubrimientu del iridiu data de la mesma dómina en que s'afayó'l platín y el restu de metales del so grupu. El platín elemental foi usáu polos antiguos etíopes y poles cultures suramericanes, les cualos siempres tuvieron accesu a una pequeña cantidá de metales del grupu del platín, incluyendo l'iridiu. El platín llegó a Europa col nome de "platina" (pequeña plata), afayáu nel sieglu 17 polos conquistadores españoles na rexón que güei se conoz como Departamentu de Topetó en Colombia. Pero'l descubrimientu de qu'esti metal yera un elementu nuevu y non una aleación d'elementu conocíos nun se produció hasta 1748.
thumb|La diosa iris nun cuadru de Pierre-Narcisse Guérin.