Especie (del llatín specĭye), tamién llamada condimentu (del llatín condimentum, de condire, sazonar) ye'l nome dau a ciertos arumes d'orixe vexetal, que s'usen pa caltener o dar sabor a los alimentos. Téunicamente considérase una especie a les partes dures, como les granes o corteces, de ciertes plantes arumoses, anque por semeyanza, munches vegaes tamién se engloba a les fragantes fueyes de delles plantes yerbácea, que'l so nome culinariu ye yerbes. La mayoría de les especies pueden considerase natives de les rexones tropicales d'Asia, y de les islles Moluques n'Indonesia, tamién conocíes como islles de les Especies, anque dalgunes atopábense nel Mediterraneu (anís, mostaza). Les especies usaes na actualidá son en munchos casos les mesmes que s'usaben na Antigüedá, (clavu, nuez moscada, macis y canela) más aquelles llevaes a Europa polos conquistadores y colonizadores d'América (vainilla, chile, cacáu, achiote).
Por cuenta de les sos propiedaes aromatizantes ye posible qu'alimentos insípidos o desagradables, anque munches vegaes nutritivos, pasen a ser gustosos y sabrosos ensin perder les sos propiedaes nutritives. Munches d'elles tienen de tomase con procuru yá que pueden resultar tóxiques en concentraciones elevaes. Munches presenten compuestos incapaces de ser absorbíos pol organismu siendo esaniciaos direutamente, otros son destruyíos poles mesmes enzimes dixestives.
La so gran capacidá pa potenciar el sabor dexa que se consigan grandes efeutos arumosos y sabrosos nos alimentos con cantidaes bien pequeñes. Nun suelen presentar apurras nutricionales, salvu raros casos nos qu'hai presentes minerales, como calciu o fierro, o dalguna vitamina. Munches vegaes suel ser importante l'efeutu que tienen sobre'l mambís.
Pueden clasificase les yerbes y especies en dos grupos, les que modifiquen, tanto'l sabor, como l'aspeutu de los alimentos, nesti grupu taríen el azafrán, la canela, el tomillu y el romeru, ente otros; y les qu'esciten el cielu la boca, ente les que s'atopen la pimienta, el pimentón, la nuez moscada y les diverses variedaes de chiles. La cantidá de platos que pueden cocinase con unes y otres, tanto soles como entemecíes, ye bien elevada; esto fai que les distintes cocines de cada cultura adquieran un toque carauterísticu.
Amás del usu culinariu, les yerbes y especies fueron grandes aliaes de la medicina y de los mestrones, amás de ser utilizaos en rituales primitivos de bruxería. Antes de la xeneralización de la fabricación y del usu de melecines solíense prescribir remedios realizaos con yerbes, munches vegaes eficaces, que n'ocasiones sirvieron pa la realización o'l llogru de determinaos compuestos presentes en delles melecines.
Etimológicamente especies provién de la pallabra llatina species. En principiu esta pallabra sirvía pa designar cualquier cosa unitaria de la que se falara, resaltando les carauterístiques que la faíen única. Col pasu del tiempu foi derivando al significáu de «bienes» o «mercancíes», sobre manera pa referise aquelles que proveníen de países alloñaos, que davezu yeren, granes, raigaños, biltos o bagues.
Historia del usu de les especies Desque empezaron a utilizase, les especies fueron unu de los productos más caros y pervalibles de la economía, tanto de cada individuu, como de les sociedaes, yá que dende antiguu tuvieron un gran valor como condimento, pa medicines o arumes, según pol importante papel que presentaben dalgunes como conservante. Nun ye despreciable'l cometíu que cumplíen como enmascaradores del sabor d'alimentos que, ensin la posibilidá de caltenimientu en fríu, como na actualidá, tomaben bien rápido sabores desagradables polos procesos de fermentadura y podrizu. D'ende que nos países más templaos usar con más bayura y, polo xeneral, en combinaciones de sabor más fuerte que nos países fríos.
Romanos y griegos Les fontes más importantes pa estudiar cómo foi la evolución nel usu de les especies son los antiguos trataos de botánica, nos que los autores anotaben toles observaciones que consideraben útiles sobre les distintes plantes. El primeru d'ellos, y el más renomáu, ye «El Dioscórides», que'l so nome real ye «De materia medica» y que'l so autor, el médicu Dioscórides, da-y el nome col que ye conocíu. Ta fecháu nel sieglu I y nél atopen datos bien precisos sobre l'usu que los griegos y romanos faíen de delles especies. Destaquen les descubiertes polos griegos (como'l jengibre o la pimienta) o les que se cultivaben de manera autóctona pola mayoría de los sos habitantes: mostaza, mejorana, cilantro, tomillu, anís o azafrán, ente otres. Amás yá se daben datos sobre l'usu de les especies en cocina o l'usu del tomillu, p. ex., p'arumar espacios zarraos y húmedos.
Edá Media thumb|Guía médica árabe. Otru gran pueblu mediterraneu que ta destacáu pol usu y conocencia de les especies foi l'árabe. Tola rica cultura qu'atesoraron na Edá Media, atopaba tamién la so xusta midida na gastronomía. Los guisos árabes a base de pimienta, galanga, nuez moscada o clavu contribuyeron a formar la idílica concepción que tenemos de los campanudos palacios califales. Arriendes de les Cruzaes, y polo tanto d'un mayor contautu cola cristiandá, y gracies a la puxanza comercial esperimentáu mientres la Edá Media, les especies dexaron de ser un manxar pa tar al algame de tolos bolsos, sobre manera ente los sieglos XII y XIX, nos que foi bien común l'usu en cuasi toles cocines medievales. Mientres esa dómina, cobró especial importancia l'usu de salazones pa la conserva de los alimentos, pero tamién yera habitual l'usu de pimienta, el jengibre o l'azafrán p'apurrir nueves sensaciones sápidas. Ello ye que los primeros mueyos de les que se tien constancia surden na dómina medieval, como'l casu de la carmelina, fecha de pimienta, canela, clavu, y macis elementalmente
Munches de les especies veníen d'Oriente, en caravanes que, cruciando Asia, llegaben a Europa. El comerciu y distribución n'Europa yera una especie de monopoliu de ciertos comerciantes, especialmente italianos, que distribuyíen la mercancía traida poles caravanes.
El descubrimientu d'América Tomar de Constantinopla polos Otomanos motivó la elevaciòn de los precios, lo que de la mesma fixo pasar el monopoliu italianu al restu d'Europa. Esto llevó a que s'empecipiaren esploraciones pa buscar les especies direutamente, ensin depender de les caravanes que cruciaben Asia. Aprovechando les meyores teunolóxiques de les sos respeutives marines, portugueses y españoles, los unos bordiando África pel sur, los otros diendo escontra Occidente, atoparon víes distintes de la terrestre pal comerciu de les especies, ensin depender de los comerciantes venecianos o xenoveses, lo que baxó los precios y, a lo llargo de la Edá Moderna, el so consumu foise convirtiendo en daqué habitual por toa Europa. Amás, empezaron con una orixinalidá con al respeutive de dómines anteriores, quiciabes por influencia árabe, l'usu de les especies nos postres; asina, sábese que nel sieglu XVI, les natielles consumir con canela y a los bizcuechos añadíase-yos azafrán o clavu. Destacó, especialmente, en diches llabores reposteras la cocina de los Países Baxos españoles. N'América, atopáronse nueves especies y yerbes que se fueron incorporando a la cocina internacional tales como la pimienta rosada, el chile, la vainilla y diversidá de ajies ente munches otres.
Edá Moderna hasta l'actualidá El comerciu yá creciera considerablemente, tantu que, na práutica, apenes hai diferencies dende'l sieglu XVIII hasta los nuesos díes. Empezar a envasar, y la distribución aumentó considerablemente. Al ser un prósperu negociu, el so protagonistes dieron cuenta de qu'a mayor variedá de sabores comercializaos consiguíen mayores ingresos, dichu aumentu na cantidá de sabores disponibles produció una revolución culinaria. Ente los Sieglos XVIII y XIX, empezar a realizar los primeros mueyos industriales, y les especies xugaron un papel primordial nel llogru de los sabores deseyaos y diferenciadores de los productos del restu de la competencia. Nesta dómina surden dellos nomes d'inventores de mueyos que na actualidá inda siguen nel mercáu: Lazenby, Hellmans, Heinz o Harvey, y el banqueru Ed McIlhenny, que comercializó (a partir de mueyos mexicanos tradicionales) de la que quiciabes ye'l mueyu especiada más conocida del mundu: el Tabasco.
Na actualidá, les yerbes y especies más consumíes nel mundu son por esti orde: la pimienta, el pimentón, el chile (sobre manera n'América), cardamomo, clavu, macis, casia, nuez moscada y canela. Y por preciu, les más cares son: l'azafrán, el cardamomo, la vainilla (que perdió terrenal ante la vainillina, una imitación sintética).
El comerciu de les especies Debíu al abondosu usu de especies favorecióse que, a lo llargo de la Historia, el comerciu de dichos productos fuera una de les xeres más refeches y afanoses de toles sociedaes y, sobre manera, de les que poblaron el mar Mediterraneu. Los primeros que buscaron la ruta escontra Oriente fueron los exipcios, siendo les especies más preciaes: l'alcaravea, el sésamu, la mostaza o l'azafrán, amás del inciensu y la mirra, usaes en ceremonies relixoses. Munches especies son nomaes na Biblia y yeren consideraes oxetos tan preciaos que solíen ser presentes que los reis facer ente ellos o yeren tributos impuestos polos ganadores d'una guerra a los derrotaos.
Los fenicios Los fenicios foi'l primer pueblu de l'Antigüedá n'establecer un mercáu de especies. Tiru, una de les ciudaes más importantes del so imperiu, foi'l centru comercial de les especies nel Mediterraneu; convertir nel puntu d'alcuentru de mercaderes de tol mundu conocíu pa consiguir dicha mercancía. Tamién foi esi pueblu'l qu'estableció la conocida como Ruta de les Especies. El destín final de la ruta yera'l golfu Pérsicu, dende'l cual embarcábense los convóis hasta la mariña malabar. Pa llegar hasta ellí, dende la mariña mediterránea esistíen dos percorríos, el primeru arrodiaba la península arábiga pol mar Roxu y el segundu yera al traviés d'Antioquía pa llegar a Babilonia, dende ellí siguía los cursu de los ríos Tigris o Éufrates.
Esti monopoliu foi por cuenta de que los fenicios fueron los únicos que conocíen la procedencia de tan preciáu bien, secretu que yera celosamente guardáu ante les insistentes entrugues del restu de mercaderes. Sicasí, nun pudieron torgar que al conquistar Alexandru Magnu el so imperiu, fixérase ésti col control del mercáu de les especies, escontra'l sieglu IV e.C. Tres la fundación, en territoriu exipciu, d'Alexandría, l'imperiu alexandrín llogró una de les bases económiques pa la so prosperidá, moviendo a Tiru como centru del comerciu del Mediterraneu.
Roma L'imperiu romanu recoyó l'heriedu helenu. Abriendo una nueva ruta per mar, partíen dende Exiptu hasta les islles Moluques, pa esti llabor sirvir del vientu de los monzones. Asina, adulces, fueron cayendo en desusu les llargues y costoses rutes terrestres y establecióse una ruta añal que partía n'abril p'aprovechar los monzones del suroeste, tornando n'ochobre, dómina de los monzones del nordeste. Dichu convói surtía a Roma de especies, tantu pa cocina (canela, comín, cúrcuma, jengibre o pimienta, principalmente), como p'aceites, cosméticos y arumes. La principal fonte onde tán descritos los usos culinarios, melecinales y cosméticos de los romanos ye un tratáu de recetes qu'inda se caltién, escritu ya ilustráu por Apicio (ca. I d.C).Nav.
La tamién conocida como Ruta de la Seda siguió usándose pal suministru de especies, nesti casu a les provincies, pa ello cruciaben el Nilu, pasando a territoriu persa, dende ellí bordiábase'l Himalaya, hasta que se llegaba al Oeste, a la ciudá de Xian. Como percorríu de vuelta había dos caminos, unu cruciaba'l mar Caspiu, el segundu travesaba'l mar Aral hasta llegar al mar Negru y yera'l preferíu pel hibiernu pa evitar les baxes temperatures del Himalaya.