Haumea (símbolu: ), designáu pol Minor Planet Center (MPC) como (136108) Haumea, ye un planeta nanu que s'atopa más allá de la órbita de Neptunu, nel cinturón de Kuiper. El so designación provisional foi «2003 EL61». El 17 de setiembre de 2008 la Unión Astronómica Internacional (UAI) clasificar como planeta nanu y plutoide, nomándolo n'honor de la diosa ḥawaiana de la natalidá.
Foi afayáu en 2003 por un equipu dirixíu por José Luis Ortiz Moreno nel Observatoriu de Sierra Nevada n'España y en 2004 por un equipu dirixíu por Mike Brown del Caltech nel Observatoriu Palomar nos Estaos Xuníos. Les circunstancies en redol al so descubrimientu xeneraron gran discutiniu, polo que la UAI nun nomó un descubridor oficial, anque na so base de datos y n'otres páxines oficiales indícase que l'observatoriu responsable del afayu foi «Sierra Nevada». En contrapartida, el nome escoyíu foi'l propuestu pol equipu del Caltech, en llugar d'Ataecina, que fuera suxeríu pol d'España. Esto xeneró barruntos de amiguismo pola rellación ente Brown y el direutor del MPC, Brian Marsden, miembru del comité encargáu d'asignar los nomes a los oxetos catalogaos pola institución.
Anque la so forma nun foi reparada direutamente, los cálculos del so curva de lluz suxeren que ye elipsoide, cola exa mayor el doble de llargu que'l menor. La so masa ye un terciu de la de Plutón y la superficie, que ta cubierta d'una capa de xelu, ye bien brillosu y presenta una gran mancha colorada. Estes carauterístiques facer únicu ente los planetes nanos conocíos. Esisten delles hipótesis pa esplicar l'allargamientu, el so rotación inusualmente rápida y los altos valores de densidá y albedu. La mayoría inclúi un impautu xigante que fizo de Haumea el mayor miembru d'una familia de choque formada por dellos oxetos tresneptunianos (TNO) grandes y los sos dos llunes conocíes. Sicasí, casi toes impliquen un únicu choque con baxa probabilidá d'asoceder. En 2010 postulóse la formación d'un protoplaneta a partir de munchos impautos, que sería de la mesma quebráu, dando orixe a los demás elementos de la familia de Haumea. Esta hipótesis, comprobada por simulaciones numbériques, plantega l'escenariu más probable.
Descubrimiento Dos equipos reclamaron el creitu pol descubrimientu de Haumea. Pablo Santos Sanz, estudiante de José Luis Ortiz del Institutu d'Astrofísica d'Andalucía nel Observatoriu de Sierra Nevada —España— esaminó los rexistros fotográficos que dambos, xunto con Francisco Aceituno, tomaren dende avientu de 2002. A mediaos de xunetu, Santos Sanz atopó'l planeta nanu n'imáxenes precovery tomaes ente'l 7 y el 10 de marzu de 2003. Pela so parte, el 28 d'avientu de 2004 Mike Brown, Chad Trujillo —del Caltech— y David Rabinowitz —de Yale—, afayaron n'imáxenes precovery tomaes el 6 de mayu d'esi añu'l terceru d'un grupu d'oxetos celestes de tamañu similar o mayor que Plutón, a los que internamente denominaron «Santa» (Haumea), «Easterbunny» (Makemake) y «Xena» (Eris), respeutivamente. Toos fueron detectaos col telescopiu Samuel Oschin de 122 cm nel Observatoriu Palomar. Sicasí, los investigadores nun anunciaron los sos afayos pa redactar el artículu científicu qu'informaría del descubrimientu. El 7 de xunetu, un día antes de la fecha prevista pa la presentación, nació la fía de Brown, polo que retardó la noticia. El 20 de xunetu publicaron un resume de meyora indicando la so intención d'anunciar el descubrimientu nuna conferencia en setiembre.
Nesa dómina, utilizando Google pa determinar si tratar d'un oxetu conocíu, afayó n'Internet un resume de Brown nel que se describía un oxetu tresneptunianu bien brillosu, similar al qu'acababen d'atopar. Rastrexando'l códigu internu col que'l Caltech designar —K40506A— llegaron a los logs qu'incluyíen les posiciones reparaes de «Santa» nuna páxina web colos datos d'observación del sistema de telescopios SMARTS nel Observatoriu de Cuetu Tololo en Chile, que l'equipu norteamericanu utilizaba pa rastrexar l'oxetu. Según Santos Sanz, la páxina nun apurría información abonda pa confirmar si yera'l mesmu oxetu. Los españoles tamién verificaron que'l Minor Planet Center (MPC) nun tenía rexistros de la so esistencia. La nueche del 27 de xunetu de 2005, Ortiz unvió-y un corréu electrónicu al MPC col so descubrimientu, tituláu «Gran descubrimientu TNO, urxente», ensin mentar qu'investigaren los rexistros del Caltech, fechu que repitieron la mañana siguiente. Darréu pidiéron-y nueves observaciones a Reiner Stoss, nel Observatoriu Astronómicu de Mallorca. Stoss atopó imáxenes precovery de Haumea en diapositives dixitalizaes del Observatoriu Palomar dende 1955, y visualizar col so propiu telescopiu na nueche del 28 de xunetu. L'equipu d'Ortiz presentó entós un segundu informe al MPC qu'incluyía estos nuevos datos, otra vegada ensin faer mención de qu'aportaren a los rexistros del Caltech. A otru día, el MPC fixo pública la noticia y dio-y el nome provisional de 2003 EL61.Nuna conferencia de prensa esi mesmu día, Ortiz nomó a Haumea «el décimu planeta».Brown primero dio-y el creitu del descubrimientu a Ortiz, pero al poco tiempu'l MPC informólu que'l códigu internu col que designaron l'oxetu y los sos datos taben disponibles al públicu, y fueren consultaos.
Richard W. Pogge —de la Universidá Estatal d'Ohio, que caltién el servidor de SMARTS—, utilizó rexistros dixitales d'un servidor de terceros pa determinar que s'aportara a la páxina web unes ocho veces ente'l 26 y el 28 de xunetu de 2005 dende una direición IP del Institutu d'Astrofísica d'Andalucía (IAA) onde trabayaba l'equipu d'Ortiz. Según Brown, estos logs incluyíen información abonda por que los españoles pudieren recuperar datos de Haumea y echar voz del so descubrimientu al MPC, según realizar les confirmaciones posteriores.
El mesmu día en qu'Ortiz fixo'l so anunciu, Brown presentó a The Astrophysical Journal un borrador colos datos de la lluna qu'afayara'l 26 de xineru de 2005.Amás, informó del descubrimientu d'otru oxetu del cinturón de Kuiper, Eris, más alloñáu y más grande que Plutón, al que denominaron «el décimu planeta». L'anunciu foi fechu antes de lo previsto pa evitar qu'asocediera daqué similar a lo socedío col descubrimientu de Haumea, porque'l MPC díxo-yos que non solo consultárense esos datos, sinón tamién los de Eris.
Una vegada que la investigación reveló l'orixe de les consultes, Brown pidió-y esplicaciones a Ortiz por aciu correos electrónicos y llamaes telefóniques, pero nun recibió respuesta. Finalmente Ortiz unvió-y un corréu electrónicu nel que nun afirmaba nin negaba aportar a los datos, pero criticaba la so actitú al esconder la información. «Y recuerde, la única razón pola qu'agora tamos intercambiando correos electrónicos deber a qu'usté nun reportó'l so oxetu».
Nun corréu a Brown, José Carlos del Toro —entós direutor del IAA— alloñar d'Ortiz diciendo: «Ruégo-y el so comprensión en dixebrar claramente al institutu nel so conxuntu de los sos miembros individuales: les aiciones de los investigadores son de la so única responsabilidá». En setiembre de 2005, el mesmu Ortiz y el so equipu almitieron aportar a los rexistros dixitales d'observación del Caltech pero negaron mala intención, diciendo que solamente verificaben si afayaren un nuevu oxetu. D'alcuerdu a un artículu de Santos Sanz, cuando s'unviaron los datos al MPC per primer vegada «entá teníamos duldes» y tres la segunda unviada «yera casi seguro un tresneptunianu».
Nome Hasta que se-y dio un nome permanente, l'equipu del Caltech utilizó internamente el llamatu de «Santa», por cuenta de qu'habíen descubiertu Haumea el 28 d'avientu de 2004. L'equipu español propunxo un descubrimientu independiente al MPC en xunetu de 2005. El 29 de xunetu d'esi añu, Haumea recibió la designación provisional 2003 EL61, col «2003» basáu na fecha de la imaxe del descubrimientu polos españoles. El 7 de setiembre de 2006, numberóse y almitió a Haumea nel catálogu oficial como'l planeta menor (136108) 2003 EL61.
En setiembre de 2006 l'equipu del Caltech unvió los nomes de la mitoloxía ḥawaiana a la UAI para (136108) 2003 EL61 y les sos llunes propuestos por David Rabinowitz pa «rindir homenaxe al llugar onde s'afayaron los satélites». Haumea ye la diosa patrona de la islla de Ḥawai, onde ta allugáu'l Observatoriu Mauna Kea. Delles hestories identificar con Papahānaumoku, la diosa de la tierra y esposa de Wākea. Tamién ye la diosa de la fertilidá y el partu, y tuvo munchos fíos que brotaron de distintos partes del so cuerpu; ente ellos, la matrona de la isla de Hawaii, Hiʻiaka, nació de la so boca y Namaka —un espíritu de l'agua— del so cuerpu.
La eleición d'estos nomes corresponder cola composición del planetoide, según la hipótesis de Brown del so orixe y el de la familia colisional a la que pertenez, qu'afirma qu'a partir d'un antiguu choque esprendióse un ensame de cuerpos xelaos del planeta nanu, ente los que s'atoparíen les dos llunes conocíes del cuerpu celeste.
El protocolu de la UAI indica que'l creitu pol descubrimientu d'un planeta menor correspuénde-y a quien presente primero un informe al MPC con abondos datos de posición pa una determinación precisa de la so órbita, y que'l descubridor acreditáu va tener prioridá na eleición d'un nome. Sicasí, l'anunciu de la UAI de que Haumea fuera aceptáu como un planeta nanu, el 17 de setiembre de 2008, nun mentó un descubridor. Magar indicaba que'l descubrimientu facer nel Observatoriu de Sierra Nevada onde trabaya l'equipu español, el nome escoyíu, Haumea, foi'l propuestu pol Caltech. El grupu d'Ortiz suxiriera Ataecina, l'antigua diosa ibérica de la primavera, por cuenta de la so conexón con Plutón, pos Proserpina (asimilada a Ataecina) yera la esposa del dios y porque el nome destacaba l'asociación con Andalucía, onde s'atopa'l Observatoriu de Sierra Nevada nel que fixeron les sos observaciones. La proposición nun foi aceptada pola UAI, non solo por causa del discutiniu con Brown sobre'l descubrimientu, sinón tamién porque les deidaes ctónicas acutar pa nomes d'oxetos qu'orbiten en resonancia con Neptunu.«El problema ye que'l MPC-CSBN solo da encamientos sobre los nomes, nun son regles qu'haya que cumplir a raxatabla. Ye una escusa más pa quitar el nuesu nome de metanes y dar el creitu, de forma tapada, al grupu de Brown, curiosamente d'Estaos Xuníos, como gran parte de los miembros del CSBN-WGPSN», indicó Pablo Santos Sanz, del equipu español.
Na xunta del Comité de Nomenclatura, si refuga'l nome suxeríu pol descubridor, encamiéntase nun tomar la propuesta d'otru sinón llegar a un puntu entemediu. Pero nesti casu nun foi asina: anque un miembru del CSBM propondría'l nome neutral de Dagda, dios de la mitoloxía irlandesa, finalmente decidiéronse pol nome propuestu pol Caltech, al tener en cuenta amás que les dos llunes con nomes ḥawaianos, afayaes polos californianos, acompañaríen a un planeta nanu nomáu como una deidá ibérica. Según el Frankfurter Allgemeine Zeitung, la decisión d'escoyer el nome de Brown y non el d'Ortiz llevantó barruntos de que fuera influyida pol contautu ente'l científicu d'Estaos Xuníos y Brian Marsden, quien mientres trenta años foi direutor del MPC, encargáu d'asignar los nomes.
Suxirióse que la decisión tamién podría tar rellacionada cola desigual representación de dambos países na sede de la IAU, de 2497 científicos d'Estaos Xuníos contra 254 españoles.
Brian Marsden sofitó los reclamos de Brown diciendo: «Tarde o aína, la posteridá va tomar conciencia de lo que pasó, y Mike Brown va recibir el creitu completu» y amestó que'l discutiniu ye la peor dende la disputa caltenida a principios del sieglu XVII ente Galileo Galilei y Simon Marius pola atribución del descubrimientu de los cuatro satélites mayores de Xúpiter, finalmente decidida en favor del primeru.