Yaxchilán ye una antigua ciudá de la Cultura Maya asitiada na vera del Ríu Usumacinta, no que güei ye l'estáu de Chiapas, Méxicu. Nel Periodu Clásicu Tardíu, Yaxchilán foi unu de los más poderosos estaos mayes a lo llargo del cursu del Usumacinta, con Piedras Negras como'l so principal rival. Estilos arquiteutónicos nos sitios subordinaos na rexón del Usumacinta demuestren clares diferencies que marquen una llende clara ente los dos reinos.
Yaxchilán foi un gran centru, importante mientres el Periodu Clásicu, y el poder dominante de la zona del Ríu Usumacinta. Apoderaba sitios más pequeños tales como Bonampak y tuvo una llarga rivalidá con Piedras Negras y siquier por un tiempu con Tikal y con Palenque con quien Yaxchilán encaro una guerra nel añu 654.
El sitiu ye especialmente conocíu polos sos dinteles de piedra esculpíos en bon estáu de caltenimientu establecíos percima de les puertes de les estructures principales. Estos dinteles, xunto colos cercos alzaos ante los principales edificios, contienen testos xeroglíficos que describen la historia dinástica de la ciudá.
Etimoloxía Los glifos emblema ximielgos de Yaxchilán podríen faer referencia a la fusión de dos estaos o quiciabes a un gobiernu conxuntu, los epigrafistas piensen que'l más prominente de los dos glifos emblema lléese Pa' Chan,, Simon (2004). Un cielu partíu. L'antiguu nome de Yaxchilán como Pa' Chan. PARI Journal 5(1):1-7. Consultáu'l 24 de xunu de 2013. que significa “Cielu Fendíu”. Bien ceo l'arqueólogu Désiré Charnay moteyó a les ruines como “Ciudá Lorillard” n'honor de Pierre Lorillard quien contribuyo a sufragar los gastos de la so espedición na zona maya, mientres Alfred Maudslay nomar "Menche". Teoberto Maler -y dio'l so nome actual, que significa “Piedres verdes" en llingua maya. Por dalgún tiempu, l'emblema glifo foi lleíu como Siyaj Chan o “Cielu Nacíu”.
Llocalización Yaxchilán atopar na oriella sur del Ríu Usumacinta, nel vértiz d'un meandro en forma de ferradura. Esti bucle defende'l sitiu en tolos llaos sacante por un enfoque estrechu de la tierra dende'l sur. El sitiu atopar a 40 quilómetros ríu abajo de les ruines de Piedras Negras, el so principal rival y a 21 quilómetros de les ruines de Bonampak. El sitiu atopar nel conceyu de Ocosingo, nel estáu de Chiapas, nel llau mexicanu de la frontera internacional con Guatemala, que sigue la llinia del ríu. Ta a 80 quilómetros ríu abajo del sitiu Maya Altar de Sacrificios.
Historia Yaxchilán tien los sos oríxenes nel Periodu Preclásicu. Una gran parte de lo que se conoz de la historia de la ciudá mientres el Periodu Clásicu provién de los testos xeroglíficos fechos polos gobernantes mientres el Clásicu Tardíu, unu de los más importantes ye la Escalera Xeroglífica 1. Delles inscripciones retrospectives paecen ser utilizaes pa reescribir la historia dinástica de Yaxchilán antes d'Escudu Xaguar II, que reinó dende 681 a la 742 a pidimientu de Páxaru Xaguar IV. La ciudá estáu, entós creció a una capital rexonal y la dinastía duró hasta principios del sieglu IX.Pa más información sobre'l Yaxchilán antiguu: http://www.iifl.unam.mx/html-docs/cult-maya/31/17-42.pdf
Clásicu Ceo La historia conocida de Yaxchilán empecipiar cola entronización de Yoaat B'alam I (Proxenitor Xaguar I), el 23 de xunetu 359. Foi'l fundador d'una llarga dinastía, dacuando descritu como'l O Naah Tal Chum Ajaw (el primer señor sentáu) y tomó el tronu cuando Yaxchilán yera inda un sitiu menor. Les inscripciones xeroglífiques que daten del Clásicu Tardíu describen una serie de guerres nel Clásicu Tempranu, ente la ciudá y los sos vecinos. K'inich Tatb'o Craniu I gobernó a principios del sieglu V y foi'l primeru de los gobernantes de Yaxchilán en ser recordáu por haber tomáu como cautivu de guerra, al gobernante de Bonampak, Páxaru Xaguar (que nun tien de confundir se colos cuatro gobernantes de Yaxchilán que llevaben el mesmu nome), a los señores de Lakanmtuun y nel 537 al de Calakmul. La llarga duración de la rivalidá con Piedras Negras yá empezara pol sieglu V como les dos ciudaes que lluchaben por apoderar la ruta comercial del Usumacinta. El gobernante Craniu Lluna que'l so nome más qu'una referencia a la lluna, ye'l delletréu d'una pallabra maya pocu entendida para Llanza dardos, acreitar col llogru d'una victoria sobre Piedras Negras nel añu 460 y cola captura del rei enemigu, conocíu namái como Gobernante A. Foi a mediaos del sieglu V, que Yaxchilán tuvo contactos formales cola gran ciudá de Tikal. Páxaru Xaguar II, el próximu gobernante de Yaxchilán, prindó un vasallu del rei de Piedras Negras alredor del 478.
Xaguar Güeyu de Nuedu I foi un gobernante guerreru que foi recordáu pola captura de los nobles de Bonampak, Piedras Negras y nel 508 de la gran ciudá de Tikal. Nel 514, Xaguar Güeyu de Nuedu I foi tomáu prisioneru pol Gobernante C de Piedras Negras, tal como se representa nel Dintel 12 d'esa ciudá, onde s'amuesa arrodillado ante'l gobernante enemigu coles sos muñeques ataes.
El so socesor, K'inich Tatb'o Craniu II, foi entronizado el 11 de febreru 526. Esti gobernante ye notable pola serie de dinteles tallaos qu'encargó, incluyendo una llista dinástica qu'apurre información sobre los primeros gobernantes de la ciudá. K'inich Tatb'o Craniu II supervisó una renacencia de la fortuna de Yaxchilán y prindó señores de Bonampak, Lacantún ysobremanera, nel 537 al señor de Calakmul, una de los dos grandes potencies mayes del Periodu Clásicu, según la esitosa gana sobre Tikal, la segunda gran potencia.
Poco se sabe de la historia de Yaxchilán a partir 537 al 629, anque se sabe que cuatro gobernantes reinaron nesti periodu y solo unu pue ser identificáu dafechu: Xaguar Güeyu de Nuedu II ye conocíu por haber prindáu'l señor de Lacanjá en 564, unu de los pocos eventos que pueden ser identificaos a partir d'esti periodu. Puede ser que la falta d'una historia conseñáu pa esti llargu periodu indica que Yaxchilán cayera sol dominiu d'un vecín más poderosu, como Piedras Negras, Palenque o Toniná, que yeren entidaes polítiques de gran algame na Cuenca del Usumacinta nesti momentu.
Clásicu Tardíu Nel 629, Páxaru Xaguar III foi entronizado como gobernante de Yaxchilán. Ente'l 646 y 647 prindó a un señor d'un llugar entá non atopáu de nome Hix Witz (que significa "Montaña Jaguar"), ayundes nel llau norte del Usumacinta. Yaxchilán algamó la so máxima potencia mientres los reinaos d'Escudu Xaguar II, y el so fíu Páxaru Xaguar IV. Escudo Xaguar II foi entronizado n'ochobre de 681 y gobernó mientres más de sesenta años. Él foi referíu de cutiu nos testos xeroglíficos como Maestru de Aj Nik, en referencia a la captura del so primer cautivo antes de convertise en gobernante, esta frase xunir al so nome en 32 ocasiones distintes. Mientres el postreru terciu del so reináu foi responsable d'un programa de construcción monumental qu'inclúi la construcción d'edificios magníficos con Dinteles ricamente tallaes, Escaleres Xeroglífiques y Cercos tallaos, tresformando'l centru de la ciudá. Mientres el so reináu, Yaxchilán estender pa incluyir los sitios cercanos de La Pasadita y El Chicozapote al noroeste de la ciudá. Coles mesmes los sitios de Lacanjá y Bonampak paecen tar sol so dominiu, anque esta rexón taba controlada por Toniná nel 715.
Nel 689, relativamente al empiezu del so reináu, Escudo Xaguar II ye recordáu por haber prindáu Aj Sak Ichiy Pat. Nel 713 el prindó a Aj K'an Usja, el ajaw de B'uktunn, en ciertu mou un sitiu desconocíu. Nel 726, Yaxchilán foi ganáu pol so rival Piedras Negras, un eventu descritu nel Cercu 8 de Piedras Negras. Un Sajal (señor subordináu) d'Escudu Xaguar II foi prindáu como productu d'esti eventu. Ye dempués d'esti periodu, más de cuarenta años mientres el reináu d'Escudu Xaguar II, qu'esti embarcar nel so impresionante programa de construcción, esto puede indicar que nesti momentu Yaxchilán yera capaz d'exercer la so independencia de la hexemonía de los vecinos una vegada potentes y reclamar una mayor independencia política y un control más codalosu del comerciu fluvial. Nel 729, Escudo Xaguar II prindó a Aj Popol Chay, el señor de Lacanjá. Esti eventu, xunto coles otres victories del reináu d'Escudu Xaguar II, descríbese tantu nos testos xeroglíficos del Edificiu 44 y tamién nuna serie de cercos cerca del Edificiu 41. Esta victoria sobre Lacanjá comparar cola victoria anterior del Xaguar Güeyu de nuedu II en contra de la mesma ciudá. De la mesma, la captura d'un señor de Hix Witz nel añu 732 comparar cola victoria de Páxaru Xaguar III nel mesmu sitiu.
El 749, Yoaat B'alam II de Yaxchilán asistió a una ceremonia n'honor al Gobernante 4 de Piedras Negras. Si Yoaat B'alam II foi gobernante de Yaxchilán nesti momentu, esto indicaría que yera subordináu del gobernante de Piedras Negras. Esti eventu grabóse nel Panel 3 de Piedras Negras; nun hai rexistros del reináu de Yoaat B'alam II en Yaxchilán, lo qu'indica que los rexistros fueron darréu destruyíos si efeutivamente gobernara ellí.
Pasaron diez años hasta la siguiente toma de posesión documentada del sitiu, el fíu d'Escudu Xaguar II, Páxaru Xaguar IV nel 752, demostró ser unu de los gobernantes más enérxicos del Clásicu, creando un mapa d'arte y arquiteutura públicos mientres el so reináu de 16 años enfocaos a una sola cosa la promoción continua de la so propia llexitimidá. Como dellos gobernantes mayes, la mística de Páxaru Xaguar IV taba estrechamente amestada a la so imaxe de guerreru, sicasí la comprensión moderna de los testos amuesen el baxu rangu de la mayoría de les víctimes. El siguiente al tronu foi Escudo Xaguar III, la so fecha d'ascensión desconoz pero pa Febreru del 769 yá taba nel poder. A principios de 790, Escudo Xaguar III supervisó la instalación de Chan Muwan II en Bonampak, y contrató a los artesanos Yaxchilanos pa conmemorar los murales de la Estructura I (col anterior Chan Muwan).
Poco dempués del 800 dio empiezu'l reináu del postreru gobernante de Yaxchilán K'inich Tatb'o Craniu III, el so legáu acutar a un conxuntu de dinteles dientro del pequeñu Edificiu 3 y una victoria sobre Piedras Negras. Sicasí, estos trunfos fueron inútiles una y bones l'orde del clásicu taba amorrentando, les evidencies arqueolóxiques suxeren d'un abandonu masivu de la ciudá pocu dempués de concluyir l'Edificiu 3, apaeciendo simples cases habitación na innecesaria Gran Plaza ya incorporando monumentos rotos como'l Cercu 24, poniendo fin a un gobiernu dinásticu y la destrucción de la ciudá como capital.
Historia Moderna left|miniaturadeimagen|350x350px|Vista de la Gran Plaza La primer publicación que menta'l sitiu paez ser una curtia mención del coronel Juan Galindo gobernador del departamentu del Peten en 1833 pa ser publicáu pola Royal Geographical Society. El profesor Edwin Rockstoh del Colexu Nacional de Guatemala visitó en 1881 y publicó otru curtiu reporte. Los esploradores Alfred Maudslay y Désiré Charnay llegaron equí por cuestión de díes l'unu del otru en 1882, y publicaron reportes más detallaos de les ruines con dibuxos y fotografíes. L'informe de Maudslay foi publicáu pola Royal Geographical Society en 1883. En 1891 Gerónimo López de Llergo realizó un mapa topográficu del sitiu tomando la Gran Plaza y la Gran Acrópolis. Teoberto Maler visitó'l llugar en delles ocasiones dende 1897 hasta 1900, con una descripción detallada en dos volúmenes de les ruines y otros sitios cercanos, foi publicáu pol Muséu Peabody de la Universidá de Harvard en 1903.
En 1931 Sylvanus Morley dirixó una espedición a cargu del Institutu Carnegie, mapeando el sitiu y afayando más monumentos. A partir de 1970, Ian Graham fixo numberoses visites a Yaxchilán y rexistró les inscripciones ellí. Estes inscripciones publicar a partir de 1977 nel Corpus of Maya Hieroglyphic Inscriptions pol Muséu Peabody de la Universidá de Harvard.