L'Imperiu sasánida (en persa mediu: 50px, Erānšahr o Iranšæhr; tr.: Dominios de los iraniosGarthwaite, Gene R., The Persians, p. 2 ISBN 1-55786-860-3) ye'l nome que recibe'l segundu Imperiu persa mientres la so cuarta dinastía irania (226-651). La dinastía sasánida foi fundada por Ardacher I en derrocando al últimu rei arsácida, Artabán IV de Partia, y terminó cuando'l postreru Shahanshah (Rei de reis) sasánida Yazdgerd III (632-651) perdió una enllargada guerra de 14 años contra'l primeru de los califatos islámicos. El territoriu del Imperiu persa sasánida entendía los actuales países d'Irán, Iraq, Armenia, Afganistán y partes del este de Turquía y Siria, amás de parte de Paquistán, el Cáucasu, Asia Central y Arabia. Amás, mientres el gobiernu de Cosroes II (590-628), anexonáronse al imperiu los territorios de los actuales Exiptu, Israel, Xordania, El Líbanu y los Territorios Palestinos, llegando a exercer un "protectoráu" sobre territorios anguaño correspondientes a Omán y Yeme.
El periodu sasánida, qu'abarca tol periodu final de l'antigüedá clásica ya inclusive la sobrevive unos sieglos, considérase unu de los periodos históricos más importantes ya influyentes de la historia d'Irán. En munchos aspeutos, el periodu sasánida algamó los mayores llogros de la cultura persa, y constituyó el postreru gran imperiu iraniu antes de la conquista islámica de Persia y l'adopción del islam como relixón en tol territoriu. La Persia sasánida foi rival de la civilización romanaBury, p. 109. pol control d'Oriente Próximu y Mesopotamia. La so influencia cultural estendióse muncho más allá de los territorios fronterizos de dambos imperios, llegando hasta la Europa occidental,Durant. África,Comparetti, Matteo "Los sasánidas n'África", en Transoxiana 4 (xunetu de 2002). L'artículu orixinal n'inglés tien les sos cites correspondientes. China ya India,Sarfaraz, páxs. 329–330 y xugó un papel fundamental na formación del arte medieval européu y asiáticu.Iransaga: The art of Sassanians Esta influencia llegó al traviés del mundu islámicu qu'adoptó munchos aspeutos del so arte y protocolu. La cultura aristocrática y esclusiva de la dinastía sasánida tresformó la conquista islámica d'Irán nuna renacencia' persa. Gran parte de lo que darréu sería conocíu como ‘cultura islámica' (arquiteutura, escritura y otres habilidaes) fueron adopciones del ampliu mundu islámicu a partir de los modelos perses sasánidas.Zarinkoob, p. 305.
Historia Oríxenes
La dinastía sasánida foi establecida por Ardacher I (226-241), descendiente d'una llinia de sacerdotes de la diosa Anahita en Istakhr, na provincia persa de Fars, quien a principios del sieglu III aportaren al gobiernu de la provincia. El padre de Ardacher, de nome Papag (tamién conocíu como ‘Papak' o ‘Babak') yera en principiu'l gobernante d'un pequeñu pueblu llamáu Kheir, pero nel añu 205 depunxo al últimu rei de los Bazrangi, Gocihr (gobernante local qu'actuaba como veceru de los arsácidas), proclamándose como nuevu gobernante. La so madre, Rodhagh, yera la fía del gobernador provincial de Peris. El fundador epónimu de la llinia dinástica foi'l güelu paternu de Ardacher I, llamáu Sasán, gran sacerdote del templu de Anahita. thumb|left|Moneda d'Ardacher I. Los esfuercios de Pabag en consiguir el poder de la provincia escaparon a l'atención del emperador arsácida Artabán IV de Partia, que naquellos díes atopábase envolubráu nuna confrontación dinástica col so hermanu Vologases VI en Mesopotamia. Aprovechando la oportunidá qu'estes circunstancies ufiertáben-y, Pabag y el so primoxénitu Sapor trataron d'espandir el so poder sobre toa Persia. Los acontecimientos que siguieron a esto son de dudosu orixe, por cuenta de lo incompleto de les fontes, pero créese que tres la muerte de Pabhag sobre l'añu 220, Ardacher, que yera entós gobernador de Darabgird, viose envolubráu nuna disputa pol poder col so hermanu mayor Sapor. Les fontes dícennos que nel 222 Sapor morrió al derrumbar l'edificiu onde diba axuntase col so hermanu.Zarinkoob, p. 194-198.
Nesi momentu, Ardacher treslladó la so capital entá más al sur de Persis, fundando una ciudá en Ardashir-Khwarrah (d'antiguo conocida como Gur y anguaño Firuzabad). La ciudá, allugada ente altos montes, yera fácilmente defendible gracies a los sos estrechos accesos, y convirtióse nel centru del poder sasánida. Esta ciudá taba amás arrodiada por una alta muralla circular, copiada probablemente de la de Darabgid. Al norte de la ciudá construyó un gran palaciu del cual entá se caltienen dellos restos.
N'estableciendo'l so dominiu sobre Persis, Ardacher I estendió rápido'l so territoriu, esixendo la llealtá de los príncipes locales de Fars y llogrando el control sobre les provincies vecines de Kermán, Isfahán, Susiana y Menese (l'actual Kuwait). Esta rápida espansión llamó l'atención d'Artabán IV (216-224), del cual Ardacher yera vasallu.
Primeramente, Artabán ordenó al gobernador del Khuzestán colar contra Ardacher nel añu 224, pero l'enfrentamientu concluyó con una importante victoria de Ardacher. Darréu foi'l mesmu Artabán quien entamó una segunda campaña contra Ardacher, y dambos exércitos enfrentar en Hormizdeghan, onde Artabán IV resultó muertu.
Ardacher coló entós pa invadir les provincies occidentales del difuntu Imperiu arsácida. Nel añu 226 yera coronáu en Ctesifonte como únicu gobernante de Persia y empezó a utilizar el títulu de Shahanshah (Rei de reis), terminando con cuatro siglos d'imperiu parto y dando entamu a otros cuatro sieglos de gobiernu sasánida.
Mientres los años siguientes, y tres delles rebeliones locales a lo llargo del Imperiu, Ardacher I trató d'espandir entá más el so nuevu Imperiu escontra l'este y noroeste, conquistando les provincies de Sistán, Gorgán, Khorasán, Margiana (na actual Turkmenistán), Balkh y Corasmia. Amás, anexonó Baḥréin y Mosul a les posesiones sasánidas. Posteriores inscripciones sasánidas afirmen tamién la sumisión de los reinos de Kushán, Turán y Mekrán a Ardacher, anque basándose nes pruebes numismátiques ye más probable qu'estos reinos fueren sometíos pol fíu de Ardacher, Sapor I. al oeste, los asaltos contra Hatra, Armenia y Adiabene tuvieron un menor ésitu. thumb|Gordianu III, emperador romanu derrotáu en Siria por Sapor I. El fíu de Ardacher, Sapor I (241-272), siguió la espansión empecipiada pol so padre, conquistando Bactria y Kushán, de la que lideraba numberoses campañes contra Roma. Enfusando fondamente en territoriu romanu, Sapor I conquistó Antioquía, en Siria (253 o 256), y ganó finalmente a los emperadores romanos Gordianu III (238-244), a Filipo l'Árabe (244-249) y a Valeriano (253-260). Esti postreru foi fechu prisioneru nel 259 tres la batalla de Edesa, una terrible hecatombe ensin comparanza na historia romana.Rostovtzeff, M. "La crisis del Imperiu romanu nel sieglu III d. C.", en (estractu de Roma. De los oríxenes a la última crisis, ed. Eudeba) Sapor I conmemoró la so victoria encargando la talla de los impresionantes relieves de Nakhsh-i-Rostam o Naqsh-e Rostam, según una monumental inscripción en persa y griegu nes proximidaes de Persépolis. Ente 260 y 263, Sapor perdió dalgunos de los territorios apocayá conquistaos a manes d'Odenato, aliáu de Roma.
Sapor I tenía un intensivu plan de desenvolvimientu. Fundó un importante númberu de ciudaes, habitaes dalgunes d'elles por emigrantes procedentes de territoriu romanu. Ente estos inmigrantes incluyíense cristianos y xudíos, que podíen exercer la so fe llibremente sol gobiernu sasánida. Nel aspeutu relixosu Sapor favoreció particularmente el maniqueísmu; protexó a Manes y unvió misioneros maniqueos peruquier. Coles mesmes, Sapor trabó amistá con un rabín xudíu babiloniu llamáu Samuel, una amistá que foi ventaxosa pa la comunidá xudía, yá que-yos dio un respiru frente a les opresivas lleis dictaes hasta entós contra ella.
Posteriores reis invirtieron la política de tolerancia relixosa de Sapor. El so propiu socesor, Bahram I (273-276), escorrió a Mani y los sos siguidores. Mani foi encarceláu y Bahram I ordenó la so execución, anque una lleenda posterior diría que morrió en prisión mientres esperaba a ser executáu.
Bahram II (276-293) siguió la política relixosa del so padre. Foi un gobernante débil que perdió numberoses provincies occidentales a manes del emperador romanu Caru (282-283). Mientres el so reináu la mayor parte d'Armenia, que permaneciera en manes perses mientres mediu sieglu, pasó a control de Diocleciano (284-305).
Tres el curtiu reináu de Bahram III en 293, Narsés (293-302) embarcar nuna nueva guerra contra Roma. Tres l'ésitu inicial llográu contra'l futuru emperador romanu Galerio (305-311) cerca de Callinicum, xunto al Éufrates en 296, Narsés foi ganáu nuna emboscada mientres s'atopaba cola so harén n'Armenia l'añu 297. Nel tratáu que concluyó esta guerra, los sasánidas dexaron toles tierres al oeste del Tigris y alcordaron nun interferir nos asuntos d'Armenia y Xeorxa.
Dempués d'esta aplastante derrota, Narsés abdicó en 301, morriendo un añu más tarde. El fíu de Narsés, Ormuz II (302-309), asumió entós el tronu. Anque suprimió les revueltes en Sistán y Kushán, Ormuz II foi otru monarca débil ya incapaz de controlar a los nobles. Hormizd foi asesináu l'añu 309 por unos beduinos mientres cazaba.
La primer edá d'oru (309-379) thumb|275px|right|Árbol xenealóxicu de los reis sasánidas de Persia. Los nomes tán en grafía persa en llugar de la griega habitual. Asina, Hormizd correspuende a Ormuz, Shapur a Sapor y Khosrau a Cosroes. Dellos reis nun tán representaos, bien porque nun pertenecíen a la dinastía sasánida, bien porque se desconoz la so filiación. La muerte d'Ormuz II dio entamu a una serie d'incursiones de los árabes dende'l sur, atacando dalgunes de les ciudaes meridionales del Imperiu ya inclusive entrando na provincia de Fars, trubiecu de los reis sasánidas. Mentanto, los nobles perses asesinaron al primoxénitu de Ormuz II, cegaron al so segundu fíu y encarcelaron al terceru (quien darréu fuxó a territoriu romanu). El tronu foi acutáu pal fíu ensin nacer d'una de les vilbes de Ormuz II.
Dizse que Sapor II (309-379) podría ser l'únicu rei de la historia coronáu antes de nacer. Ello ye que asitiaron la corona sobre'l banduyu de la so madre. esti neñu, llamáu Sapor, nació polo tanto siendo yá rei. Mientres la so mocedá, l'Imperiu tuvo controláu pola so madre y los nobles. Al algamar Sapor II la edá adulta, asumió'l poder y demostró con rapidez que yera un gobernante activu y capaz.
De primeres, Sapor II llevó al so pequeñu anque disciplináu exércitu a lluchar contra los árabes, ganándo-yos y asegurando les árees meridionales del Imperiu. Tres esto empezó la so primer campaña contra los romanos nel oeste, onde llogró dellos ésitos iniciales. Tres l'asediu de Singara, sicasí, tuvo que detener les sos conquistes por culpa de les incursiones nómades a lo llargo de les fronteres orientales del Imperiu. Estes incursiones punxeron en peligru Transoxiana, una zona estratéxico y vital pal control de la Ruta de la seda. Amás, les fuercies de Sapor II yeren insuficientes pa caltener tol territoriu conquistáu nel oeste; poro, Sapor robló un tratáu de paz con Constantín II (337-340) pol que dambes partes comprometer a nun atacar el territoriu del otru mientres un periodu llindáu de tiempu.
Fechu esto, Sapor II coló al este escontra Transoxiana, al alcuentru de los nómades orientales. Entartalló a les tribus d'Asia Central y anexonó la rexón, convertida nuna nueva provincia. Tres la victoria siguió la espansión cultural, y l'arte sasánida enfusó en Turquestán, llegando inclusive hasta China. Sapor II, xunto al rei nómada Grumbates, empecipió una nueva campaña contra los romanos nel 359, y esta vegada acompañáu por tol so poderíu militar y el sofitu de los nómades. foi una campaña tremendamente esitosa na qu'un total de cinco provincies romanes pasaron a manes perses.