La metáfora (del llatín metaphŏra, y ésti de la mesma tomáu del griegu μεταφορά; puramente “treslláu”, “desplazamientu”; deriváu de metapheró “yo tresporto”) ye'l desplazamientu de significáu ente dos términos con una finalidá estética. El so estudiu remontar a la Poética y la Retórica d'Aristóteles.
Nel campu de la Lliteratura, clasificóse-y como un tropu que dexa la descripción de daqué por aciu una semeyanza por analoxía. Por casu, Miguel de Cervantes nel capítulu XIII de la primer parte de Don Quixote de la Mancha, constrúi la descripción de Dulcinea a partir d'un conxuntu de metáfores:
Cada par d'elementos comparten una semeyanza que dexa la idealización de la guapura de Dulcinea: güeyos con soles, mexelles con roses, llabios con el color del coral, perlles con dientes, y la blancura de la piel espresar por aciu elementos como'l mármol y la nieve.
La metáfora consiste nun tipu d'analoxía o asociación ente elementos que comparten dalguna semeyanza de significáu pa sustituyir a unu pol otru nuna mesma estructura. Una metáfora espón dos cuesas en xunto que dexen la suxerencia a comparase ya interpretase como un solu conceutu. Atópase básicamente en tolos campos de la conocencia, yá que respuende a convenciones semántiques daes por una cultura, que tán implícites nel llinguaxe. Al conxuntu de metáfores nuna mesma estructura, nómase-y metáfora siguida o alegoría.
El términu ye importante tantu en teoría lliteraria (Na retórica tradicional onde define a un tropu de dicción, y tamién n'estudios recién que la alluguen como elementu fundamental pa entender el discursu narrativu so una perspeutiva hermenéutica y fenomenológica); y en llingüística (onde ye una de les principales causes de cambéu semánticu).
La metáfora en Teoría Lliteraria La Teoría lliteraria atribuyó a Aristóteles los primeros estudios sobre la metáfora na so Arte Poético. El so Tratáu dio pauta a la especialización del estudiu de la metáfora en delles cañes del pensamientu y na mesma Teoría lliteraria. La so acepción más reconocida ye como tropu lliterariu, esto ye, un recursu estéticu que tien que ver cola tensión ente dos términos que producen cierta tensión nel significáu d'un poema.
Per otru llau, a lo llargo de la historia, les reflexones na llingüística y la filosofía conducieron a un nuevu aldu l'astraición de la metáfora. Solidando les sos bases nun puntu de vista hermenéuticu, convertir nun estragal que da accesu a comunicación sensible. El conceutu non se delimita a la forma estructural de la poesía llírica, sinón tamién empezó a utilizase nel discursu narrativu de ficción, pos se parte del puntu de que los mundos espresaos na lliteratura nun difieren del mundu tanxible y los procesos sensibles comunicaos pola metáfora conecten a dambos mundos. Metáfora yá nun foi delimitado a un recursu estéticu na estructura formal de dos pallabres, sinón qu'adquirió un sentíu simbólicu qu'estructura a diverses partes d'un discursu, gracies a la so cualidá pa espresar nuevos significaos tanto conceptuales como sensoriales implícitos nes frases descriptives.
La definición aristotélica de la metáfora (s. IV e.C.) D'Aristóteles provién la primer definición teórica sobre la metáfora. El conceutu aristotélicu de Metáfora ye la siguiente: «Metáfora ye tresferencia d'un nome d'una cosa a otra».Aristóteles, 'La poética. ' Capítulu XX1, P.99. Metáfora entendíase como una sustitución d'un nome por otru.
Aristóteles llama nome a cada oxetu y con al respective de les sos cualidaes o aspeutos propios clasificar en dos categoríes o paradigmes: el primeru correspuende a los nomes de xéneru y el segundu a nomes d'especie. Tamién estrema ente un llinguaxe común y un llinguaxe estético y metafórico. El común suxer que cada nome sía combináu con estructures pertenecientes a la so mesma categoría: los nomes d'especie son conxugaos y estructurados con términos correspondientes al so mesmu grupu. Y los nomes de xéneru tamién.
Un poeta, siendo capaz de reparar les semeyances ente nomes que nun pertenecen al mesmu grupu, fai movimientos o tresferencies que doten al llinguaxe común en llinguaxe metafóricu.
La tresferencia de sentíu puede dase de cuatro formes:
D'especie a especie # De la especie al xéneru # Del xéneru a la especie # Metáfora por analoxía
A partir d'esa clasificación semántica de les coses, esprésase una forma matemática pa sustituyilos; amosando que el resultáu ye una metáfora, un resultáu con un nuevu significáu estéticu o bellu. «Aristóteles define a la metáfora como un doble mecanismu metonímicu de cuatro términos, el segundu caltién la mesma rellación que'l cuartu col terceru: B ye a A, lo que D ye a C; la vieyera ye a la vida lo que l'atapecer ye al día. Ente vieyera y vida da la rellación metonímica, y el desplazamientu analóxicu fundir na continuidá».BERISTÁIN, Helena. Diccionariu de retórica y poética. p. 313.
Amás, considera una rellación intrínseca ente poética y moralidá:
«Ye sobremanera lo demás importante'l sabese sirvir de les metáfores, qu'en verdá, esto solo nun puede aprendese d'otru, y ye índiz de natural bien nacíu, porque la bona y la bella metáfora ye contemplación de semeyances»Aristóteles, op.cit., p.99.
La tradición posterior aristotélica La tradición que siguió a Aristóteles, enfocó la so atención nel calter antes mentáu pol filósofu, onde metáfora pertenez a la tresferencia o sustitución d'un sintagma dientro de los sos paradigmes, col fin de desenvolver semeyances ente dos términos nun llinguaxe llíricu. La metáfora xugó un papel bien importante na poesía a partir del Barrocu. (Vease Conceutismu y Culteranismu). Hasta'l s. XVIII, a partir de César Chesneau Dumarsais, col so tratáu sobre los tropos (Traité des tropes) 1730, la perceición alrodiu de la metáfora evolucionó escontra un criteriu sintagmáticu, constituyéndose como un tropu, un productu de la unión de la combinación de términos.Beristáin, Helena, Op.cit. p. 313.
La concepción de la metáfora como un procesu de sustitución camuda a finales del s. XVIII, colos estudios d'Ivor Armstrong Richards y de William Empson, que reemplacen el calter de sustitución pol de la interaición de significaos, pos ellos consideren que l'orixe de la metáfora ta nel pensamientu y non na pallabra, de cuenta que al combinase eses traces, producen una significación más complexa que por separáu.Ídem
La metáfora como figura retórica La metáfora ye una figura retórica que consiste en denominar, describir o calificar una pallabra al traviés de la so semeyanza o analoxía con otra pallabra, polo tanto clasifícase dientro de los tropos. Consta, pos, de tres elementos:
El tenor o términu real ye aquello de lo qu'en realidá se fala; El vehículu o términu imaxinariu ye daqué que s'asemeya al términu real; El fundamentu ye la semeyanza ente'l tenor y el vehículu.
Asina, na predicación metafórica «Los tos güeyos son el mar», el sintagma los güeyos ye'l tenor; el mar ye'l vehículu y el fundamentu ye'l color azul escuru de los güeyos. La metáfora estremar de la comparanza o símil (que tamién acomuña dos términos en función de la so semeyanza) porque en cuenta de rellacionar dichos términos por aciu verbos qu'indiquen semeyanza («Los tos güeyos paecer al mar») o oraciones comparatives («Los tos güeyos como'l mar»), xunir namái por aciu el verbu ser («Los tos güeyos son el mar») o convirtiendo unu de los términos en complementu del nome («El mar de los tos güeyos») o aposición («Los tos güeyos, el mar») del otru. Esto ye, una comparanza establez qu'A ye como B; una metáfora diz qu'A ye B o sustitúi B por A. La metáfora afirma que los dos oxetos de comparanza son idénticos, y la comparanza establez una semeyanza. Yá que esta diferencia ye formal, munchos teóricos posteriores a esa definición,opten por tratar la comparanza (o símil) y la metáfora como un únicu fenómenu, denomináu dacuando imaxe.Asina Carlos Bousoño (1985), que fala d'imaxe, y Philip Wheelwright, qu'asegura que «convién escaecer por completu la clásica distinción de los gramáticos ente metáfora y símil» (Wheelwright 1979: 71).
La metáfora na qu'apaecen dambos términos denominar metáfora esplícita. Cuando'l términu real nun apaez, denominar metáfora implícita («Los llagos de la to cara»).
Al espresar daqué a partir d'otra cosa, establezse (o se llega a afayar) una correspondencia (la semeyanza) ente los términos identificaos. Esta pue ser trivial o resultar sorprendente, y nesi casu les pallabres qu'espresen el términu imaxinariu adquieren resonancies inesperaes.Produzse asina «una perceición intuitiva de la semeyanza de lo desemeyáu» (Wheelwright 1979: 75). A lo llargo de la historia de la lliteratura, reparar una progresión na semeyanza, que nun primer momentu referir a aspeutos sensibles como la forma y el color, pero va volviéndose más astracta, hasta algamar un casu llende (la imaxe visionaria) en que lo único que resulta asemeyada ente'l términu real y l'imaxinariu ye la emoción que dambos amenen nel poeta.Bousoño 1985: I 187-231, que cita como exemplu una imaxe de Vicente Aleixandre: «un paxarucu ye como un arcu iris». Nesti casu, según Bousoño, la única semeyanza del paxarucu y l'arcu iris ye que dambos nos provoquen sensaciones d'inocencia y tenrura (p. 195). Wheelwright estrema un tipu de metáfora, la diáfora, en que los términos acomuñaos nun lu son en función de nenguna semeyanza, sinón porque'l poeta escueye yuxtaponerlos pa crear una realidá nueva, que nun se puede amenorgar a nengún términu real previu (Wheelwright 1979: 79-87).
La metáfora como símbolu. El grupu µ Na Retórica Xeneral (1970), Metáfora ye una cambéu del sentíu d'elementos non llingüísticos que se comparen: los semas o unidaes mínimes de significación comunes ente dos signos (non necesariamente llingüísticos) entren en contautu. Consideren a la metáfora un símbolu, polo cual implica una correllación ente la imaxe y la cultura, una visión Semiótica. N'otres pallabres, el grupu M buscó una esplicación de la metáfora a partir d'elementos mínimos de significación «semas», que al interactuar los d'una estructura colos de la otra estructura nuna interseición, producen un nuevu significáu: Un exemplu en pallabres d'Helena Beristáin, ye'l versu de Neruda: «Nel cadril claru de la mariña». Na interaición ente'l sustantivu «cadril claru» y xenitivu «de la mariña», hai un escedente de sentíu ente semas comunes: la llinia clara de la piel humano y la llinia clara de la mariña de la tierra. Amás, los semas non comunes, como son: «ser humanu» y «mariña» dexen apreciar una metáfora especial, denomada «sensibilizadora», pos dota de carauterístiques humanes a daqué que nun lo ye; lo que tradicionalmente denominárase como prosopopeya.
La metáfora viva La metáfora viva (1975), encontar na epistemoloxía de Husserl, y na semántica d'Emile Benveniste. Ye un métodu d'interpretación compuestu por ocho estudios onde Paul Ricoeur defende'l calter hermenéuticu de la metáfora, enantes propuestu por Friedrich Nietzsche y Ortega y Gasset. Dota a la metáfora de la condición pa describir la realidá por aciu un llinguaxe simbólicu y poro, prístino. Sicasí, los sos testos so una concepción filosófico y llingüístico, establecen interconexones colos estudios lliterarios del sieglu XX, allugando a la metáfora como un primer nivel conceptual dientro del discursu. Ricoeur toma como unidá mínima de significación conceptual a la frase, pero nun refuga como forma tamién a la pallabra.