Shandong () ye una de les ventidós provincies que, xunto coles cinco rexones autónomes, cuatro conceyos y dos rexones alministratives especiales, conformen la República Popular China. La so capital ye Jinan.
La so abreviatura ye Lǔ (鲁), pol Estáu de Lu qu'esistió na zona mientres el periodo de les Primaveres y les Serondes. Otru nome popular que se-y suel dar ye Qilu (齐鲁, 齊魯, Qílǔ ), una y bones el Estáu de Qi tamién tuvo equí nesa mesma dómina.
Shandong significa lliteralmente “esti de los montes” en referencia a la llocalización de la provincia al este de los montes Taihang. La provincia ta asitiada nel baxu ríu Mariellu y estiéndese escontra'l mar na península de Shandong. Llenda col mar de Bohai al norte, con Hebei al noroeste, con Henan al oeste, con Jiangsu al sur y col mar Mariellu al suroeste. Tamién comparte un pequeñu tramu de frontera con Anhui, ente Henan y Jiangsu.
Historia Shandong ta asitiada nel cantu esti de la Llanura China y tuvo so la influencia de la cultura china dende los sos principios. Ente'l tercer y segundu mileniu edC desenvolver na zona la cultura de Longshan, carauterizada pola so cerámica de color negru y que foi l'apoxéu de la cultura neolítica china.
Les primeres dinastíes (la dinastía Shang y la dinastía Zhou) esforciar en controlar les zones central y occidental de la provincia. La península de Shandong taba habitada polos laiyi, que quedaron fuera de la influencia de la civilización china y a los que se consideraba bárbaros (anque finalmente fueron absorbíos y nun se-yos menta demasiáu na historia de China).
Mientres el periodu de Primaveres y Serondes los estaos rexonales volviéronse desaxeradamente poderosos. En Shandong estableciéronse dos d'ellos: l'estáu de Qi, en Linzi, y l'estáu de Lu, en Qufu, famosu por ser el llar de Confucio y Mencio. Esti estáu yera comparativamente pequeñu, polo que finalmente venció ante'l poderosu estáu de Chu. L'estáu de Qi, sicasí, caltúvose como una gran potencia mientres tou esti periodu, gobernando ciudaes como Linzi, Esbastio (al norte de la moderna Qingdao) y Ju.
La dinastía Qin destruyó l'estáu de Qi y estableció el primer estáu centralizáu chinu nel 221 e. C. La posterior dinastía Han creo dos zhou (州, zhōo, "provincies") no que ye la moderna Shandong: Qingzhou nel norte y Yanzhou nel sur.
thumb|200px|right|Copa de cerámica de la cultura de Longshan. Mientres el periodu de los Tres Reinos, Shandong perteneció al Reinu de Wei que controlaba'l norte de China. Darréu un curtiu periodu d'unidá so la dinastía Jin dio pasu a les invasiones de los pueblos nómades del norte. Mientres la siguiente centuria Shandong camudó delles vegaes de manes, perteneciendo socesivamente a los Zhao Posteriores, Yan Anteriores, Qin Anteriores, Yan Posteriores, Yan del Sur, Liu Song y finalmente a la dinastía Wei Septentrional, la primera del periodu de les dinastíes Meridionales y Septentrionales y a la que la provincia perteneció mientres el restu del periodu.
En 412, el monxu budista chinu Faxian desembarcó en Laoshan (na llende sur de la península de Shandong), procedente d'India, trayendo con él dellos escritos budistes. Dende ellí siguió hasta la capital Qingzhou, onde permanecería mientres un añu traduciendo al chinu lo que se considera unu de los mayores llibros de viaxes.
La dinastía Sui restableció la unidá del país en 589, y la dinastía Tang apoderó la siguiente edá d'oru de China. Darréu'l país biforcar en distintes facciones controlaes polos señores de la guerra, lo que llevaría al periodu de les Cinco Dinastíes y los Diez Reinos. Shandong formó parte de les Cinco Dinastíes.
La dinastía Song reunificó China a finales del sieglu X. En 1996 afayáronse más de 200 estatues de buda soterraes en Qingzhou. Les estatues inclúin exemplos primitivos de figures pintaes y créese que se soterraron mientres la persecución del Budismu llevada a cabu pol emperador Huizong de la dinastía Song, quien favoreció'l taoísmu. La dinastía Song foi obligada a dexar el norte de China a la jurchen dinastía Jin en 1142.
La moderna provincia de Shandong foi creada pola dinastía Ming. Incluyía gran parte de l'actual Liaoning (nel sur de Manchuria). Sicasí los manchúes conquistaron China en 1644 y fundaron la dinastía Qing, mientres la cual la provincia estableció práuticamente les sos fronteres actuales.
Mientres el sieglu XIX, toa China tuvo cada vez más influyida pola cultura occidental y la provincia foi afeutada de forma especial. Qingdao vencer a los alemanes en 1897 y Weihai a los británicos en 1898. El restu de la provincia considerábase que taba so la esfera d'influencia alemana. Producióse una fuerte depresión económica producida ente otros factores pola seca qu'afectó a la zona y el posterior hinchente producíu pola llena del ríu Mariellu. Amás, hubo una fuerte presión demográfica producida polos movíos que fuxíen de la fame y los soldaos desmovilizados tres la Primer Guerra Sino-xaponesa. La dinastía Qing abrió los territorios de Manchuria a la emigración han y Shandong convertir na fonte principal d'esta emigración. Toa esta situación sociu-económica foi'l caldu de cultivu nel que se desenvolvió la Rebelión de los Bóxers, qu'empezó nun pequeñu pueblu de la provincia en marzu de 1899.
Dempués de la fundación de la República de China en 1911, Qingdao volvió al control chinu en 1922; Weihai siguiólu en 1930. En 1937, Xapón empecipió la invasión de China mientres la Segunda Guerra Sino-xaponesa. Shandong tuvo ocupada poles fuercies xaponeses, con focos de resistencia nel campu, hasta la rindición de Xapón al rematar la Segunda Guerra Mundial en 1945.
Aquel día, les fuercies comunistes yá controlaben parte de Shandong. Mientres los siguientes cuatro años desenvolveríase la Guerra Civil China, hasta que los comunistes desallugaron del poder al Kuomintang en xunu de 1949. N'ochobre d'esi mesmu añu fundaríase la República Popular China.
Sol nuevu gobiernu, delles partes de Shandong fueron cedíes a la efímera provincia de Pingyuan. Shandong pela so parte amontó'l so territoriu coles zones de Xuzhou y Lianyungang, pertenecientes a la vecina provincia de Jiangsu. Sicasí, nengunu d'estos cambeos perduraría enforma tiempu.
Nos últimos años, Shandong, especialmente la so parte oriental, aceleró'l so desenvolvimientu económicu, convirtiéndose nuna de les provincies más riques de China.
Xeografía
thumb|200px|El Monte Tai.
La provincia de Shandong ye principalmente llana, yá que gran parte pertenez a la llanura del norte de China. El centru ye más montascosu, colos Montes Lushan y Mengshan y el monte Tai, unu de los cinco montes sagraos de China. Al este atopa l'accidentada península de Shandong que dixebra'l mar de Bohai, al norte, del mar Mariellu, al sur y este. El visu más altu ye'l picu del Emperador de Jade, con un altor de 1.545 metros.
El ríu Mariellu traviesa la zona oeste de la provincia y desagua na so mariña norte, nel mar de Bohai. Trescurre pola provincia por aciu un dique más eleváu que'l terrén circundante y estrema la so zona occidental en dos cuenques, la del ríu Hai al norte y la del ríu Huai He He al sur. El Gran Canal de China traviesa Shandong dende'l noroeste al suroeste. El llagu Weishan ye'l mayor de la zona. Shandong tien de mariña.
La península de Shandong tien una mariña accidentada, con cantiles, badees ya islles. La gran badea de Laizhou, la más meridional de los trés que formen el mar de Bohai, atopar al norte de la provincia, ente Donying y Penglai. La badea de Jiaozhou, muncho más pequeña, se encuetra al sur, próxima a Qingdao. Les islles Miaodao estender escontra'l norte frente a la mariña de la península.
Shandong tien un clima templáu, con branos húmedos ya iviernos fríos y secos. La temperatura medio en xineru ye d'ente –5º y 1 °C, ente qu'en xunetu ye d'ente 24 y 28º C. Les precipitaciones añales van de los 550 a los 950 mm.
Les principales ciudaes son:
Jinan Qingdao Yantai Zibo Weifang Weihai Zaozhuang
Economía
Shandong ocupa'l primer puestu ente les provincies chines en producción d'algodón, trigu, oru y diamantes. Tamién ye importante'l cultivu de sorgu y de maíz. Tien grandes depósitos de petroleu, especialmente nel área de Dongying, nel delta del ríu Mariellu, onde s'atopa'l xacimientu de Shengli, unu de los mayores de tol país. Tamién produz sal.
Ye una de les provincies más riques de China. El so desenvolvimientu económicu asítiase sobre grandes empreses de conocíes marques y beneficióse de les inversiones procedentes de Corea del Sur y de Xapón dada la so proximidá xeográfica a estos países. La zona más rica ye la península de Shandong; en Qingdao atópense los cuarteles xenerales de dos de les más famoses marques de China: la fábrica de cerveza Tsingtao y la d'electrodomésticos de gama blanca Haier. La zona occidental de la península ye muncho más probe.
En 2004, el PNB nominal de Shandong foi de 1,55 billones de yuanes (192.300 millones de dólares), el segundu de China (detrás de Guangdong y delantre de Jiangsu).
Demografía
Shandong ye la segunda provincia más poblada de toa China, dempués de la de Henan. El 99% de la población ye d'etnia han. Tamién hai grupos minoritarios de hui y manchúes.
División alministrativa
En Shandong hai 17 Divisiones de Nivel de Prefeutura, 15 Ciudaes de Nivel de Prefeutura y 2 ciudaes sub-provinciales. Estes 17 Divisiones de Nivel de Prefeutura subdividir en 140 Divisiones de Nivel de Distritu (49 Sectores, 31 Ciudaes y 60 Distritos) subdividíes de la mesma en 1941 Divisiones de Nivel de Conceyu (1223 Pueblos, 293 Conceyos, 2 Conceyos Étnicos y 423 subsectores).
Mapa# NomeHanzi Pinyin Tipu400px1Jinan济南市Jǐnán Shì Ciudá - Subprovincia2Qingdao青岛市Qīngdǎo Shì Ciudá - Subprovincia3Binzhou滨州市Bīnzhōo Shì Ciudá - Prefeutura4Dezhou德州市Dézhōo Shì Ciudá - Prefeutura5Dongying东营市Dōngyíng Shì Ciudá - Prefeutura6Heze菏泽市Hézé Shì Ciudá - Prefeutura7Jining济宁市Jìníng Shì Ciudá - Prefeutura8Laiwu莱芜市Láiwú Shì Ciudá - Prefeutura9Liaocheng聊城市Liáochéng Shì Ciudá - Prefeutura10Linyi临沂市Línyí Shì Ciudá - Prefeutura11Rizhao日照市Rìzhào Shì Ciudá - Prefeutura12Tai'an泰安市Tài'ān Shì Ciudá - Prefeutura13Weifang潍坊市Wéifāng Shì Ciudá - Prefeutura14Weihai威海市Wēihǎi Shì Ciudá - Prefeutura15Yantai烟台市Yāntái Shì Ciudá - Prefeutura16Zaozhuang枣庄市Zǎozhuāng Shì Ciudá - Prefeutura17Zibo淄博市Zībó Shì Ciudá - Prefeutura
Ver Divisiones Alministratives de Shandong (llistáu completu de les Divisiones a Nivel de Distritu).
Cultura
thumb|200px|Templu de Confucio en Qufu, Provincia de Shandong, China.
En Shandong fálense diversos dialeutos del chinu mandarín. Los llingüistes clasificar dientro de tres rames principales: Mandarín jilu, faláu nel noroeste (según na vecina Hebei), como por casu el dialeutu jinan. Mandarín zhongyuan, faláu nel suroeste (y na vecina Henan). Mandarín jiao liao, faláu na península de Shandong (y na de Liaodong, al otru llau del mar de Bohai), qu'inclúi'l dialeutu qingdao. Cuando la xente fala del "dialeutu de Shandong" (山東話), de normal refierse a unu de los dos primeros; los dialeutos del madarín jiao liao son xeneralmente llamaos "dialeutos jiaodong" (膠東話).
La cocina de Shandong ye una de les ocho grandes cañes tradicionales de la cocina china. Ye conocida como lucai (鲁菜) o tamién pol nome de la provincia, Shandong cai (山东菜). De la mesma puede estremase en tres tipos: la cocina del interior; la cocina centrada nel mariscu (na península) y la cocina de la casona de Confucio, una ellaborada tradición orixinalmente escurrida pa les llacuaes imperiales y otros de similar importancia.
Shandong Bangzi y Lüju son dos formes populares d'ópera china, orixinaries del suroeste de la rexón.
Tresporte
La capital Jinan ye'l principal nuedu ferroviariu del este de China. Esisten dos importantes llinies que traviesen la provincia: la Jingjiu, que xune Beixín con Kowloon (norte de Ḥong Kong), pasando por Liaocheng y Heze; y la Jinghu, de Beixín a Shanghai, que pasa por Dezhou, Jinan, Tai'an, Qufu y Tengzhou.