Leiden (), d'antiguo escrita como Leyden, ye una ciudá y tamién conceyu de la provincia de Holanda Meridional (Zuid-Holland en neerlandés), nos Países Baxos. Ye dempués de Rotterdam, L'Haya y Dordrecht, la cuarta ciudá más poblada de la provincia. Forma parte del llamáu Randstad.
Forma parte de la llamada "región Holanda Renania" (regio Holland Rijnland), xunto con Alkemade, Hillegom, Katwijk, Leiderdorp, Lisse, Noordwijk, Noordwijkerhout, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten, y Zoeterwoude.
Símbolos thumb|250px|Leiden Leiden ye llamada la "Ciudá-llave" (). L'orixe d'esti símboluLeiden remontar a 1293, fecha pa la qu'hai documentos con un sellu onde apaez el apóstol Pedro (santu patrón de la ciudá), guardián de les puertes del cielu, llevando una llave.
La llave formó parte del escudu de Leiden dende'l sieglu XIII. Más tarde, tresformar nos dos llaves cruciaes qu'entá s'atopen nel Escudu d'armes. Amás de les llaves, nel escudu d'armes apaez un lleón combatiente coloráu sobre una muralla col testu (en llatín): "Haec libertatis ergo" ("Esto pola llibertá"). Esti escudu d'armes remontar a la resistencia de los Países Baxos contra España nel sieglu XVI. La garra izquierda del lleón fuelga sobre un escudu plateado con dos llaves coloraes cruzaes, y la derecha sostién una espada platiada con mangu doráu.
Les llaves tamién apaecen nel diseñu de la bandera de la ciudá, que foi aprobada en 1949 pol Conceyu. La bandera ye de proporciones 3 x 2, con tres bandes horizontales d'igual anchor de colores coloráu, blancu y colloráu. Escontra'l llau del estil, hai un círculu coloráu colos dos llaves cruciaes, tamién en colloráu.
Historia
Precedentes
Hubo una fortaleza romana en Leiden nel sieglu IV. Pero la supuesta conexón de Leiden cola romana Lugdunum Batavorum nun ye cierta, una y bones esi campamentu romanu ye en realidá l'actual Katwijk.
thumb|De Burcht
La ciudá anicióse al pie d'una llomba artificial, llevantada ente los años 800 y 1150, na confluencia de los llamaos Vieyu y Nuevu Rin (Oude Rijn y Nieuwe Rijn) (restos del vieyu cursu del ríu Rin). Na mención más antigua, hacia l'añu 860, l'entós pueblu yera llamáu Leithon. En dicha llomba edificóse un castiellu (De Burcht, ver la seición "Fortificaciones"), onde moraba primero un vasallu del obispu d'Utrecht, pero alredor del 1100 el castiellu pasó a manes del conde d'Holanda.
Hasta 1420 la ciudá foi gobernada por vizcondes, representantes de los condes d'Holanda. L'asentamientu recibió en 1266 confirmación de los derechos municipales concedíos enantes, y desenvolvióse cola so floreciente industria testil hasta ser una de les ciudaes más grandes d'Holanda. En 1389, cuando la población algamaba unos 4l000 habitantes, la ciudá tuvo que ser ampliada ente la canal Rapenburg (enantes el llende Sur de la ciudá) y el Witte Singel (parte de la canal circular alredor del actual centru de la ciudá).
Sieglos XV y XVI
En 1420, nel marcu d'una guerra civil (Hoekse en Kabeljauwse twisten en neerlandés), Leiden foi conquistada pol duque Jan van Beieren, que coló col so exércitu dende Gouda, pa conquistar la ciudá. L'exércitu taba bien forníu y tenía cañones. Filips van Wassenaar, vizconde de Leiden, y los otros nobles locales (del bandu "Hoekse"), asumieron que'l duque sitiaría primeru Leiden y unviaría pequeñes unidaes pa conquistar les ciudadeles circundantes. Pero Jan van Beieren escoyó atacar col so exércitu primeru a les ciudadeles. Disparando sobre les muralles y puertes de la ciudá, les tropes pudieron debilitar les ciudadeles una a una. Nel intre d'una selmana, Jan van Beieren conquistó los castiellos de Poelgeest, Ter Does, Hoichmade, De Zijl, Ter Waerd, Warmond y De Paddenpoel. El 24 de xunu l'exércitu apaeció ante les muralles de Leiden. El 17 d'agostu de 1420, tres un asediu de dos meses, la ciudá apurrir a Jan van Beieren. El vizconde de la ciudadela, Filips van Wassenaar, foi desaposiáu de los sos cargos y derechos y pasó los sos últimos años en cautividá.
A finales del sieglu XV, los establecimientos testiles de Leiden yeren bien importantes.
La ilesia más grande de Leiden, la Pieterskerk (ilesia de San Pedro) tenía primero una de les torres más grandes de los Países Baxos, con más de 100 metros d'altor. Por cuenta de una nube, la torre viénose embaxo'l 1 de marzu de 1512 y enxamás se reconstruyó. Esta ilesia, la primera de Leiden, ta amestada col orixe del símbolu de la ciudá: los dos llaves cruciaes. Yá en 1121 construyir nesi llugar una capiya dedicada a los apóstoles Pedro y Pablo (ver la seición "Iglesias").
La ciudá xugó un papel importante na guerra de los Ochenta Años. En 1572 escoyó ponese de parte de la rebelión anticastellana. El gobernador de los Países Baxos, Luis de Requesens, sitiar en 1574. El asediu de Leiden duró dende mayu hasta'l 3 d'ochobre de 1574, cuando la ciudá lliberóse gracies a la destrucción de los diques, faciendo posible l'accesu de botes con provisiones pa los habitantes de la ciudá. Tres la resistencia puesta al asediu, en 1575 concedióse-y la Universidá. La Universidá de Leiden ye la más antigua de les Provincies Xuníes. Con ello'l estatúder Guillermo d'Orange amosó'l so agradecimientu y reconocencia a los pobladores de Leiden, qu'aguantaren l'asediu per parte de los castellanos en nome del rei Felipe II. La tradición cunta qu'a los habitantes de Leiden ufiertóse-yos la posibilidá d'escoyer ente la universidá y una exención d'impuestos. La lliberación de Leiden entá se celebra a lo grande, cada 3 d'ochobre (ver la seición "Eventos").
Dende entós la Universidá, los estudiantes y les cases d'estudiantes son un factor dominante na imaxe de la ciudá.
Sieglos XVII y XVIII
thumb|Placa en memoria de los Padres Pelegrinos
Nel sieglu XVII producióse un gran florecimientu de la ciudá, gracies al impulsu qu'abellugaos de Flandes dieron a la industria testil. Antes del asediu de 1574, la ciudá cuntara con unos 15.000 habitantes, de los qu'aproximao una tercer parte perdieron la vida mientres l'asediu; en 1622 Leiden creció hasta 45.000 habitantes, ente qu'escontra 1670 algamóse inclusive un númberu cercanu a los 70.000. Nel Sieglu d'Oru holandés, Leiden yera, tres Ámsterdam, la ciudá más grande d'Holanda. La crecedera de población fixo necesaria la construcción de canales y "canales circulares" (qu'arrodiaben les ciudaes, llamaos "Singel" en neerlandés). L'actual centru de la ciudá de Leiden, reconocible pol diseñu del "Singel", completar en 1659.
Leiden tamién ye conocíu como unu de los llugares onde dalgunos de los pelegrinos (Pilgrims) y dalgunos de los primeros colonos de Nueva Ámsterdam, vivieron un tiempu a principios del sieglu XVII, antes de la so partida escontra'l Nuevu Mundu.
Nel sieglu XVIII decayó la industria testil. Por cuenta de midíes proteicionistes en Francia empeoró la posición de competencia. Amás, los salarios teníen que ser relativamente altos, porque'l costu de la vida na rexón d'Holanda yera alto por cuenta de la gran presión fiscal. Los empresarios testiles de Leiden treslladaron parte del procesu de producción a "tierres de baxu salariu": Twente y la comarca de Tilburg.
El resultáu foi un constante descensu del númberu d'habitantes de Leiden, qu'a finales del sieglu XVIII baxara a 30.000 y escontra 1815 llegaría a un mínimu de 27.000.
Sieglos XIX y XX thumb|Placa qu'indica ónde taba'l barcu de pólvora qu'esplotó.
El 12 de xineru de 1807 la ciudá foi víctima d'una catástrofe cuando esplotó un barcu que cargaba pólvora, ensobiáu illegalmente nel llau Este de la canal Rapenburg. La esplosión destruyó cientos de cases, incluyendo la de la familia d'imprentadores Elsevier. Aproximadamente 150 ciudadanos perdieron la vida. El rei Luis Napoleón Bonaparte visitó personalmente la ciudá pa coordinar l'ayuda pa les víctimes. Nel llugar de la "ruina" aniciada pola esplosión construyéronse'l Van der Werfpark (Parque Van der Werff, ver "Ríos, canales y parques") y el Kamerlingh Onnes Laboratorium (Llaboratoriu Kamerlingh Onnes).
A principios del sieglu XIX abandonóse la manufactura de bayeta, anque la industria siguió siendo la base de la economía de Leiden.
En 1842 poner n'usu la llinia de ferrocarril escontra Haarlem, bien importante pa Leiden. En 1843 realizóse la conexón con L'Haya.
Mientres el sieglu XIX producieron delles meyores na afarada situación sociu-económica, gracies tamién a la llinia del ferrocaril, pero alredor de 1900 el númberu d'habitantes entá nun xubiera bien percima de los 50.000. La recesión económica afiguróse claramente na cayida de la población: envalórase qu'algamó 100.000 habitantes en 1640, fundir a 30.000 ente 1796 y 1811, y en 1904 yera de 56.044 habitantes.
Nun foi hasta 1896 cuando Leiden empezó a estendese fuera de les canales circulares ("singels" en neerlandés) del sieglu XVII. Dempués de 1920 estableciéronse nueves industries na ciudá, como la conservera (parte Este del centru de la ciudá) y la del metal (Hollandse Constructie Groep, Grupu de Construcción Holandesa).
En 1866 la ciudá foi afeutada pola postrera gran epidemia (el cólera), qu'en 1868 llevó al entamu de la construcción del nuevu Hospital Académicu (Academisch Ziekenhuis, onde agora s'asitia'l Muséu Nacional d'Etnoloxía, Rijksmuseum voor Volkenkunde).
En 1883, tolos Países Baxos asustar poles noticies del arrestu de Goeie Mie ("La bona Mie", tamién conocida como "La Mezcladora de Venenu de Leiden", en neerlandés: Leidse Gifmengster), que nel intre de dellos años fixo siquier 27 víctimes.
Pa gran pena de munchos, el conceyu amburar nel crudu iviernu de 1929. Del inmueble namái se caltuvo de pies la fachada que da a la Breestraat. Bien pocu antes de la quema, delles pintures pervalibles fueren treslladaes a otru llugar pa restauración.
Mientres la Segunda Guerra Mundial, Leiden foi duramente algamada polos bombardeos aliaos. La comarca de la estación y el Marewijk (anguaño la comarca de les cais Schuttersveld y Schipholweg) fueron afaraos casi por completu.
El fechu más importante parte de la historia de los Países Baxos al que Leiden contribuyó, foi la Constitución de los Países Baxos. Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872) escribió la Constitución de los Países Baxos n'abril de 1848 na so casa de la cai Garenmarkt, 9 en Leiden.
thumb|Haarlemmerstraat
Sieglu XXI
Leiden tien importantes funciones como centru de comerciu y de compres pa les comunidaes alredor de la ciudá. Tien la cai comercial más llarga de los Países Baxos, y probablemente d'Europa, la Haarlemmerstraat, con casi un quilómetru de llargu.
Llugares d'interés thumb|Conceyu de Leiden, dende la Breestraat
Por cuenta de la recesión económica, dende finales del sieglu XVII hasta principios del XX, gran parte del centru de la ciudá de los sieglos XVI y XVII sigui entá intactu.
Dellos llugares d'interés importantes son:
El Conceyu (Stadhuis), cola fachada renacentista más llarga de los Países Baxos. Ye un edificiu del sieglu XVI, que foi gravemente estropiáu por una quema en 1929. La Casa de Pesos y Midíes, de Waag ("la balanza"), antiguu edificiu onde se pesaben les mercancíes, construyíu por Pieter Post. La canal Rapenburg col Edificiu de l'Academia (Academiegebouw), l'edificiu más antiguu y el corazón de la Universidá de Leiden. thumb|Molín "De Valk" ("El Ferre") thumb|Molín "De Put" ("El Pozu") El Viejo Observatoriu. Nueve molinos. Ente ellos el Molen de Valk (1743), molín de granu que funciona como muséu, y el Molen de Put; dambos tán nel centru de Leiden, cerca de la estación central. La Escuela Llatina (Latijnse School, 1599), el vieyu llicéu onde Rembrandt estudió antes d'inscribise na universidá. Les clases y exámenes yeren en llatín. Foi construyíu por Lieven de Key. El taller municipal de carpintería (Stadstimmerwerf, 1612), con un patiu y cai. Construyíu por Lieven de Key. 35 patios interiores axardinaos.