Na-dené ye una familia de llingües del noroeste de Norteamérica. Ta conformada poles llingües tlingit, eyak y el conxuntu de llingües atabascanes, como les llingües apaches, el navajo y el chipewyan, ente otres. La mayor parte d'elles son llingües tonales, anque se pudo probar que'l tonu ye un desenvolvimientu recién.
Una de les principales polémiques históriques con al respective de esta familia foi'l estatus del haida. Sapir suxirió en 1915 que l'haida tenía d'incluyise na familia na-dené, sicasí investigaciones posteriores caltienen el discutiniu al respeutu. Otra tema que produció intensa investigación mientres los principios del sieglu XXI ye la posibilidá del parentescu coles llingües yeniseicas.
Historia
El términu na-dené foi propuestu orixinalmente por Edward Sapir pa designar un conxuntu de llingües presuntamente emparentaes qu'incluyíen a les llingües atabascanes, al tlingit y al haida (nesi entós desconocíase la esistencia del eyak, llingua más estrechamente emparentada col atabascanu que'l tlingit). La hipótesis de qu'estes llingües podríen tar rellacionaes apaeció nel trabayu de Sapir de 1915 "The Na-Dene languages: A preliminary report", onde describe la eleición del nome:Sapir, Edward (1915). “The Na-Dene languages, a preliminary report.” American, p. 558
El trabayu modernu apunta a que la hipótesis de parentescu de Sapir atopa venceyos demostrables ente'l tlingit y el grupu atabascanu, anque nun hai evidencia llargamente reconocida pa incluyir na familia na-dené al haida. Darréu a la propuesta de Sapir identificóse'l eyak como una llingua de la familia na-dené.
El primer discutiniu surde llueu con Goddard en 1920 quien duldaba de la conexón tlingit-atabascanu.Goddard, Pliny E. (1920). “Has Tlingit a genetic relation to Athapascan?” International Journal of American Linguistics 1: 266–279. Mas la hipótesis na-dené de Sapir cola inclusión del haida, tuvo gran sofitu en Dell Hymes 1956,Hymes, Dell H. (1956). “Na-Déné and positional analysis of categories.” American Anthropologist 58: 624–638. Heinz-Jürgen Pinnow dende 1958Pinnow, Heinz-Jürgen (1958). “Zwei Probleme der historischen Lautlehre der Na-Dene-Sprachen (Stimmton und Aspirationskorrelation – Labiallaute).” Zeitschrift für Phonetik und Sprachwissenschaft 11:128–159. y Greenberg 1987.Greenberg, Joseph H. (1987a). Language in the Americas. Stanford: Stanford University Press.
La hipótesis Sapir tuvo'l refugu de dellos especialistes, destacando nello Michael Krauss dende 1964Krauss, Michael E. (1964). “Proto-Athapaskan-Eyak and the problem of Na-Dene I: The phonology.” International Journal of American Linguistics 30:118–131. y Levine 1979.Levine, Robert D. (1979). “Haida and Na-Dene: A new look at the evidence.” International Journal of American Linguistics 45: 157–170. Sicasí, Pinnow siguió presentando evidencies inclusive en publicaciones más recién (2006),Pinnow, Heinz-Jürgen (2006b), "Sprachhistorische Untersuchung zur Stellung des Haida als Na-Dene-Sprache", Unveränderte Neuausgabe aus INDIANA 10, Gedenkschrift Gerdt Kutscher. Teil 2 Berlin 1985. Mit einem Anhang: Die Na-Dene-Sprachen im Verhältnis zum Tibeto-Chinesischen (Bredstedt: Druckerei Lempfert) . desenvolviendo llargamente les rellaciones tlingit-eyak-atabascanu-haida a nivel fonolóxicu, morfofonológico, etimolóxicu y gramatical.Michael Dürr y Egon Renner, The History of the Na-Dene Controversy: A Sketch
Clasificación Les llingües na-dené según Cook y Rice (1989)Cook, Eung-Do, and Keren D. Rice (1989). Athapaskan Linguistics. “Introduction.” Current Perspectives on a Language Family, páxs. 1–61. Berlin: Mouton de Gruyter. clasificar de la siguiente manera:
Tlingit-atabascanu-eyak Tlingit Idioma tlingit 1.000 (1980);Kenneth Katzner (1986) . The Languages of the World. Londres: Routledge, páxs. 359-360. ISBN 0-7102-0861-8. 500 (1994);Stephen Adolphe Wurm, Peter Mühlhäusler & Darrell T. Tryon (1996). Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas: Maps. Tomu II. Berlín: Walter de Gruyter, páxs. 1138. ISBN 978-3-11013-417-9. 1.430 falantes (2000-2001)Ethnologue report for language code: Tlingit Atabascanu-eyak Eyak Idioma eyak † Atabascanes Atabascanes septentrionales(chipewyan, altu tanana, gwich'in, tłįchǫ (dog-rib), etc.) Atabascanes de la mariña del Pacíficu (hupa) Apacheanas (apache-kiowa, apache-navajo)
Haida Idioma haida Nortizu 45 (1995)Ethnologue report for language code: Haida, Northern Suriegu 10 (1995)Ethnologue report for language code: Haida, Southern
Como ye sabíu, otros autores propunxeron que l'idioma haida ta remotamente rellacionáu coles llingües anteriores. Esta propuesta remontar a Edward Sapir (1915), anque anguaño munchos especialistes refuguen la inclusión del haida nes llingua na-dené.
Parentescu con otres families Hipótesis dené-yeniseica 280px|right|thumb|Llingües dené-yeniseas acordies cola hipótesis de Vajda.
Alfredo Trombetti foi'l primeru en proponer, en 1923, una rellación ente les llingües na-dene y les llingües del Yenisei.Trombetti, Alfredo (1923) Elementi di glottologia: 486, 511. Bologna: Nicola Zanichelli. Michael Fortescue documentó les rellaciones ente l'idioma ket y les llingües Na-dené.Fortescue, Michael D. (1998) Language relations across Bering Strait ISBN 0-304-70330-3 Merritt Ruhlen en 1998 tamién sostuvo argumentos en favor de la hipótesis dené-yeniseica.Ruhlen, Merritt 1998, The origin of the Na-Dene
En marzu de 2008, el profesor Edward Vajda de la Western Washington University publicó un trabayu que resumía diez años d'investigación, basada na morfoloxía verbal y na reconstrucción de delles protollingües, onde s'amosaba evidencia de que les llingües na-dené tán rellacionaes coles llingües yeniseicas de Siberia (Vajda 2008). Esti trabayu foi favorablemente consideráu por dellos especialistes,Dene-Yeniseic Symposium pero tamién recibió crítiques como la de Lyle Campbell, que considera insuficiente entá la evidencia presentada por Vajda.
Una investigación publicada en 2014 apurrió nueves evidencies sobre esta hipótesis: Mark A. Sicoli y Gary Holton codificaron un conxuntu de datos sobre carauterístiques tipolóxiques de les llingües na-dene y ket y probaron l'axuste ente los datos y les filogenias llingüístiques, llogrando resultaos que sofiten la hipótesis d'una conexón dene-yeniseica y que suxeren una dispersión de la potrollingua dende Beringia, tantu escontra Siberia, como escontra América.Sicoli, Mark A. & Gary Holton (2014) Linguistic Phylogenies Support Back-Migration from Beringia to Asia; PLoS ONE 9(3): y91722. doi:10.1371/journal.pone.0091722.
Pa Sicoli y Hilton les llingües ket y les de la mariña pacífica norteamericana, antes de dixebrase ente elles, dixebraríense primero de les del interior d'Alaska y América del Norte:
Dené-caucásicu
Otra hipótesis anterior, bien revesosa, ye la de Joseph Greenberg quien plantega que les llingües na-dené aniciar nuna migración específica d'Asia a América fai 8 a 6 mil años, estremada de la migración esquimo-aleutina y del restu de los amerindios. Esta teoría estiende la revesosa hipótesis del llingüista rusu Sergéi Stárostin, la familia na-dené ye parte de la macrofamilia dené-caucásica.
Descripción llingüística Tanto'l primer diccionariu y la primer gramática d'una llingua na-dené apaecieron namái nel postreru cuartu del sieglu XIX.Petitot, 1876; y Legoff, 1889. El trabayu de campu y la meyora de la documentación de les llingües d'esta familia dexó establecer una clasificación razonable de les cañes de la familia, según una reconstrucción aceptable del proto-atabascanu-eyak.M. Krauss, 1964, 1965.
Comparanza léxica Los numberales para distintes llingües na-dené son: {|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2|GLOSA ! colspan=3|Atabascanu ! rowspan=2|Eyak ! rowspan=2|Tlingit ! rowspan=2|PROTO-NA-DENÉ |- ! PROTO-BAB.-CAR ! PROTO-PAC.-OREGÓN ! PROTO-APACHE |- | '1' || *ĩtɬah || *ɬaː- || *táɬaʼáí || tɬ͡inhɢ-ih || tɬʰéːxʼ || * |- | '2' || *nanki || *naːxi || *náˑʔki || la’d-ih || téːχ || * |- | '3' || *taq’i || *taːɣi || *táˑʔgi || t’uhtɬ͡ga’ || nʌ́sʼk || * |- | '4' || *tink’y || *t’ənʧi || *dɪ́ˑŋgi || qAlahqa’ga’ || taːxʼúːn || * |- | '5' || *s-kʷənlai || *ʂxoːɬaʔ || *ašdlaʼi || ʧ’aːn’-ih || kʰyːʧɪ́n || * |- | '6' || *(i)ɬkə-taq’i || *k’wostʰaːnin || *gostáˑn || ʦi’iːn || tɬʰyːel toːʃʊ́ || * |- | '7' || || *sʧet’y || *gostsʼidi || darʦ’iːn || tʌχʔʌel toːʃʊ́ || * |- | '8' || *(i)ɬkə-tink’y || *nahkantu || *tsáˑʔpi || q’adiʦ’iːn || nʌsʼkʔʌla toːʃʊ́ || * |- | '9' || || *ɬanti || *ngostʼáí || guʦ’dæ: || kuːʃʊ́q || * |- | '10' || *hwonize(?) || *kweneza(n) || *goneˑznáˑn || daɢa:q’ || ʧɪnkaːt || *
Referencies
Bibliografía Michael E. Krauss (1964): "Proto-Athapaskan-Eyak and the Problem of Na-Dene: The Phonology", International Journal of American Linguistics, Vol. 30, Non. 2 (Apr., 1964), páxs. 118-131. Michael E. Krauss (1965): Proto-Athapaskan-Eyak and the Problem of Na-Dene II: Morphology" International Journal of American Linguistics, Vol. 31, Non. 1 (Jan., 1965), páxs. 18-28. Legoff, L. (1889): Grammaire de la Langue Montagnaise. Montreal. Petitot, E. F. S. (1876): Dictionnaire de Langue Dene-Dindjie, Dialectes Montagnais ou Chippewyan, Peaux de Lievre. Vajda, Edward (2008): A Siberian Link with Na-Dene Languages.
Enllaces esternos Familia Na-dené Na-Dené
Na-Dené Na-Dené Na-Dené