Heraclión o Herakleion ( Hêrákleio), llamada d'antiguo El Khandak (), Candia (Χάνδαξ), Megálo Kástro (Μεγάλο Κάστρο)Ηράκλειο και η νομαρχία του, Héraklion, 2005, p.46. o Iraklio (, Iráklio), ye la mayor ciudá y la capital de Creta y de la unidá periférica de Heraclión, siendo amás el centru económicu y el mayor puertu marítimu de la isla, y la cuarta ciudá más populosa de Grecia. Hasta'l sieglu XX conocer como Candía, nome que s'aplicaba coles mesmes a tola islla de Creta.
Toponimia thumb|right|Morosini, fonte na plaza Venizelou en Heraclión, Creta, data de 1628. Los invasores árabes provenientes d'Andalucía, que fundaron l'emiratu de Creta, treslladaron na década de 820 la capital de la isla, Gortina, a lo que yera un castiellu llamáu rabḍ al-ḫandaq "Castillo del foso".Encyclopaedia of Islam, s.v. Iķrīṭish Este foi helenizado como Χάνδαξ o Χάνδακας y llatinizáu como Candia, nome que se caltuvo n'otres llingües europees: n'español como Candía, n'italianu como Candia (utilizáu sol dominiu venecianu), en francés como Candie, n'inglés como Candy. El nome otomanu yera Kandiye.
Asina, Candía foi'l nome que recibió tola islla griega de Creta y la ciudá en sí desque foi ocupada polos venecianos hasta principios del sieglu XX.
Tres reconquistar bizantina, la ciudá foi conocida llocalmente como Megalo Kastro o Capo (Castillo Grande) y los sos habitantes fueron llamaos kastrinoi o castrini, los habitantes del castiellu.
L'antiguu nome de Ηράκλειον foi alicáu nel sieglu XIXSamuel Gridley Howe, The Cretan refugees and their American helpers, 1867 y deriva del nome del cercanu puertu romanu de Heracleum ("ciudá de Heracles"), que la so allugamientu exactu desconozse.
El topónimu Candia deriva del llatín candidus (blancu), y foi-y dau mientres el medievu primero polos marinos y comerciantes italianos, yá que na islla de Creta los árabes fixeron los primeros cultivos de caña d'azucre dientro del territoriu européu, azucre que pola so blancura yera llamada "cándida"; d'esta miente, por metonimia llamóse "Cándida" o "Cándia" a tola islla de Creta; nome qu'n'español modernu denominar Candía.
Historia left|thumb|140px|La diosa de les culiebres (1600 e.C. ) nel Muséu Arqueolóxicu de Heraclión. Heraclión ta cerca de les ruines del palaciu de Cnosos, qu'en dómina minoica foi'l mayor centru de población en Creta. Según Estrabón, Heraclión yera'l puertu de Cnosos,Estrabón, Xeografía x,4,7. anque nun hai restos arqueolóxicos del mesmu, y pudo esistir yá nel añu 2000 e.C.. Nel mesmu sentíu, Pliniu'l Vieyu nel so Naturalis Historia remembra tamién la ciudá como la estensión marítima de Cnosos.Plinio, Naturalis Historia IV, 12, 59.
Mientres la primer dómina bizantina, el llugar onde s'asitia Heraclión xugaba un papel bien menor na isla; llamáu Kastro (castiellu, Κάστρο), los verdaderos centros políticos y relixosos, como en tiempos de la ocupación romana, yeren Cnosos y Gortina. Nesti periodu bizantín, al igual qu'otres ciudaes de Creta, yera regularmente escalada polos pirates.
L'actual ciudá foi fundada nel 824 d. C. por sarracenos que fueren espulsaos d'Al-Andalus pol emir Al-Hakam I y apoderárense de la islla del Imperiu Romanu d'Oriente. Construyeron un foso alredor de la ciudá pa la defensa y nomar rabd al-handaq (ربض الخندق) «Castillo del Foso».
En 961 les fuercies imperiales sol mandu de Nicéforo Foques desembarcaron en Creta y atacaron la ciudá. Dempués d'un enllargáu asediu, la ciudá cayó. Los habitantes sarracenos fueron masacraos, la ciudá escalao y quemao hasta los cimientos. Llueu reconstruyida, la ciudá permaneció so control griegu polos próximos 243 años.
En 1204 la ciudá foi mercada pola República de Venecia, como parte d'un complicáu alcuerdu políticu qu'implicaba, ente otres coses, a los cruzaos de la Cuarta Cruzada y la restauración del depuestu emperador romanu d'Oriente Isaac II Ángelo al so tronu.
Los venecianos ameyoraron el foso de la ciudá construyendo fortificaciones enormes, la mayoría de les cualos inda caltener, como una paré xigante con llugares d'hasta 40 m d'espesura, con 7 bastiones y una fortaleza nel puertu. thumb|right|El sitiu de Candía, grabáu de 1680 Chandax foi rebautizada como Candía y convirtióse na sede del Duque de Candía, y el distritu venecianu de Creta aportó a conocíu como «Regno di Candia» (Reinu de Candía). La ciudá caltuvo'l nome de Candía mientres sieglos y ye'l mesmu nome que s'utiliza de cutiu pa referise a tola islla de Creta. La coesistencia de dos cultures distintes y l'estímulu del Renacimientu italianu llevó a un florecimientu de les lletres y les artes en Candía, y a Creta polo xeneral, que güei se conoz como'l Renacimientu cretense.
Dempués de los venecianos llegó'l Imperiu Otomanu. Mientres la guerra de Creta los otomanos sitiaron la ciudá mientres 21 años, dende 1648 hasta 1669, seique l'asediu más llargu de la historia. Na fase final, que duró 22 meses, perecieron 70.000 turcos, 38.000 cretenses y 29.088 esclavos de los defensores cristianos de la ciudá.The War for Candia L'exércitu otomanu conquistó la ciudá en 1669. Mientres el dominiu otomanu, la ciudá foi conocida oficialmente como Kandiye (de nuevu tamién s'aplica a tola islla de Creta), pero de manera informal en griegu como Megalo Capo (Μεγάλο Κάστρο, «Gran Castillo»). Mientres el periodu otomanu, el puertu apexar con sedimentos, polo que la mayor parte del tráficu treslladar a Chania, nel oeste de la isla.
En 1898 creóse una entidá política autónoma na islla denomada Estáu de Creta so la soberanía otomana, col príncipe Jorge de Grecia como'l so Altu Comisionáu y so supervisión internacional. Mientres esti periodu asocede la ocupación direuta de la islla poles grandes potencies (1898-1908), Candía pasó a formar parte de la zona británica. Nesti momentu la ciudá recibió'l nome de Heraclión, n'honor al puertu romanu de Heracleum, que la so allugamientu exactu desconozse. En 1913 Heraclión, col restu de Creta, foi incorporáu al Reinu de Grecia.
Clima Creta tien un clima mediterraneu templáu. Los branos nes tierres baxes son templaos y secos con cielos estenos. Los díes de calor seco de cutiu sollíviense con orales estacionales. Les zones montascoses son muncho más fríes, con agües considerables mientres l'iviernu. Los iviernos son nidios nes tierres baxes con xelaes pocu frecuentes. Por cuenta de que Heraclión ta más al sur que Atenes, tien un clima más benignu.
Conceyu El conceyu de Heraclión formóse, nel añu 2011, nes reformes del gobiernu llocal pola fusión de 5 conceyos, que se convirtieron nes unidaes municipales de:Kallikratis law Ministeriu del interior de Grecia Gorgolainis Heraclión Nea Alikarnassos Paliani Temenos
Demografía + Evolución demográfica de Heraclión Añu Población 1800 15 000 1850 18 910 1900 22 501 1920 29 491 1928 39 231 1951 55 373 1961 64 337 1971 78 209 1981 102 398 1991 116 178 2001 137 766 2011 173 450 La población de la ciudá posterior al añu 2002 ye envalorada nunos habitantes,Δήμος Ηρακλείου (en griegu) hasta l'añu 2011, que figura la cifra de 173 450 habitantes.
Dempués de l'anexón a Grecia, la ciudá esperimentó una estraordinaria crecedera de la población. A pesar de que la ciudá sufrió una gran destrucción mientres la Segunda Guerra Mundial, muncha xente buscó una nueva vida nos pueblos de los montes cretenses, lloñe de la ciudá afarada pola guerra. Nos suburbios creáronse barrios marxinales y la ciudá tuvo una crecedera desenfrenada ensin una planificación urbana. Gracies a esta crecedera na población, Heraclión foi a principios 2011 la cuarta ciudá más grande de Grecia.
Economía thumb|right|Puestos o paraes de venta de productos de la rexón.
Sector primariu La fuerte crecedera de les esportaciones de productos agrícoles de Heraclión deber a la combinación de dos fenómenos:
La presentación de les denominaciones d'orixe protexíes de la Xunión Europea pal aceite d'oliva,Comisión Europea, Agricultura y Desenvolvimientu Rural (consultáu'l 24 de xunetu de 2012) vinu y diversos productos agrícoles que se producen na rexón de Heraclión. La publicidá por dietistas y médicos de tol mundu a favor de los beneficios de la dieta mediterránea na salú.
Sector secundariu El sector secundariu, por cuenta de la baxa inversión, sigue siendo pocu representativu na economía de la ciudá. Sicasí, dalgunes de les industries de Heraclión tán ente les más grandes de Grecia. La Plastika Kritis (Πλαστικά Κρήτης), plásticos de Creta, ye una de les principales empreses de fabricación de plásticos de los Balcanes.PLASTIKA KRITIS S.A.
Sector terciariu La economía de la ciudá de Heraclión céntrase y dedica principalmente al turismu (hoteles, restoranes, ociu) y servicios (tresporte marítimu, Internet).
Educación En Heraclión atópense les escueles universitaries de les Ciencies de la Salú y Ciencies Exactes de la Universidá de Creta. El campus de la ciudá cunta con unos 8.000 estudiantes. Heraclión tamién alluga l'Institutu Teunolóxicu Educativu (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας),ITE-FORTH onde s'imparten estudios universitarios nes árees de ciencies, idiomes y educación física, y l'Institutu Téunicu d'Educación de Creta, qu'alluga unos 6 500 estudiantes.
Arquiteutura y urbanismu thumb|right|L'antiguu arsenal "invadíu" por edificios de formigón.
Urbanismu La planificación y urbanismu de Heraclión son caóticos. Nel centru de la ciudá atopen ilesies bizantines, palacios venecianos, turcos, fontes, edificios neoclásicos y edificios de formigón construyíos na década de 1950, toos allegantes y ensin orde. Destruyida en delles ocasiones, sobre manera n'agostu de 1898 y mientres la Segunda Guerra Mundial, Heraclión sufrió una pésima xestión del so desenvolvimientu urbanísticu. Mientres la xunta militar fueron baltaos edificios venecianos que taben inda en perfectes condiciones.Το Ηράκλειο και η νομαρχία του, Heraclión, 2005, p.115-116.
La noción de patrimoniu arquiteutónicu nun entró na mentalidá y xestión hasta dómines recién; la preparación de los Xuegos Olímpicos de branu de 2004, nos que la ciudá allugó torneos de fútbol nel Estadiu Pankretio, y l'ascensión a l'alcaldía de Giannis Kourakis contribuyeron decisivamente a empecipiar los cambeos nel paisaxe urbano de Heraclión. Una parte de la ciudá convertir en piatonal, los cables llétricu y telefónicu fueron sistemáticamente despintaos, xunto a delles otres meyores.
Barrios Agia Aikaterini (Αγία Αικατερίνη) Agia Irini Chryssovalantou (Αγία Ειρήνη Χρυσοβαλάντου) Agia Marina (Αγία Μαρίνα) Agia Triada (Αγία Τριάδα) Agios Ioannis (Άγιος Ιωάννης) Agios Ioannis Chostos (Άγιος Ιωάννης Χωστός) Analipsi (Ανάληψη) Atsalenio (Ατσαλένιο) Bedevi (Μπεντεβή) Chanioporta (Χανιώπορτα) Chryssopigi (Χρυσοπηγή) Dilina (Δειλινά) Estavromenos (Εσταυρωμένος) Filothei (Φιλοθέη) Fortetsa (Φορτέτσα) Giofyro (Γιόφυρο) Hilioupoli (Ηλιούπολη) Kainourgia Porta (Καινούργια Πόρτα) Kamaraki (Καμαράκι) Kaminia (Καμίνια) Katsabas (Κατσαμπάς) Kipoupoli (Κηπούπολη) Knossos (Κνωσσός) Kommeno Bedeni (Κομμένο Μπεντένι) Lido (Λίντο) Mastabas (Μασταμπάς) Messambelies (Μεσαμπελιές) Papa-Titou Metochi (Παπα-Τίτου Μετόχι) Pateles (Πατέλες) Poros (Πόρος) Therissos (Θέρισσος) Tria Pefka (Τρία Πεύκα) Tris Vagies (Τρεις Βάγιες)
Suburbios Agia Irini (Αγία Ειρήνη) Agia Marina (Αγία Μαρίνα) Ammoudara (Αμμουδάρα) Amnissos (Αμνισσός) Athanati (Αθάνατοι) Daphnès (Δαφνές) Finikia (Φοινικιά) Gazi (Γάζι) Giofyrakia (Γιοφυράκια) Karteros (Καρτερός) Kavrochori (Καβροχώρι) Néa Alikarnassós (Νέα Αλικαρνασσός) Skalani (Σκαλάνι) Stavrakia (Σταυράκια) Syllamos (Σύλλαμος) Vassilies (Βασιλειές) Voute (Βούτες) Girokambos (Ξηρόκαμπος)
Monumentos y llugares d'interés
Sitio y monumentos protohistóricos próximos Palaciu de Cnosos, a 5 km. Xacimientu arqueolóxicu de Archanes, a 12 km. Monte Iouchtas, a 10 km.
Monumentos bizantinos y venecianos La Ilesia de Santa Caterina del Sinaí, construyida nel sieglu XVI polos venecianos qu'alluga nel so interior iconos bizantinos.