La Santa Ilesia Catedral Basílica Metropolitana de Santa María ye un templu catedraliciu de cultu católicu dedicáu a la Virxe María, na ciudá española de Burgos.
La so construcción empezó nel añu 1221, siguiendo patrones góticos franceses. Tuvo perimportantes cambeos nos sieglos y : les aguyes de la fachada principal, la Capiya del Condestable y el cimborriu del cruceru, elementos del góticu flamíxeru que doten al templu del so perfil inconfundible. Les últimes obres d'importancia (la sacristía o la capiya de santa Tecla) pertenecen yá al sieglu , sieglu nel que tamién se modificar les portaes gótiques de la fachada principal. La construcción y remodelaciones posteriores facer con piedra caliar estrayida de les canteres de la llocalidá de Hontoria de la Cantera.
Los elementos decorativos y el moblame llitúrxicu del interior pertenecen a variaos estilos artísticos, dende'l mesmu Góticu, el Renacimientu o'l Barrocu.
Na catedral caltienen obres d'artistes estraordinarios, como los arquiteutos y escultores de la familia Colonia (Juan, Simón y Francisco); l'arquiteutu Juan de Vallina, los escultores Gil de Siloé, Felipe Vigarny, Rodrigo de la Haya, Martín de la Faya, Juan de Ancheta y Juan Pascual de Mena, l'escultor y arquiteutu Diego de Siloé, el rejero Cristóbal d'Andín, el vidreru Arnao de Flandes o los pintores Alonso de Sedano, Mateo Cerezo, Sebastiano del Piombo o Juan Ricci, ente otros munchos.
El diseñu de la fachada principal rellacionar col góticu clásicu francés de les grandes catedrales (París o Reims). Consta de tres cuerpos remataos por dos torres llaterales de planta cuadrada. Les aguyes calaes d'influencia xermánica añader nel sieglu y son obra de Juan de Colonia. Nel esterior son sobresalientes tamién les portaes del Sarmental y la Coronería, gótiques del sieglu , y la portada de la Pellejería, con influencies renacentistes-plateresques del sieglu . L'alzáu interior del templu toma como referencia a la Catedral de Bourges.
Numberosos son les ayalgues arquiteutóniques, escultóricos y pictóricos del so interior. Ente ellos destaquen:
El cimborrio góticu-platerescu, alzáu primeru por Juan de Colonia nel sieglu y reconstruyíu por Juan de Vallina nel , siguiendo planos de Juan de Langres.PÉREZ BARREDO:«Juan de Langres quíta-y a Vigarny l'autoría del cimborrio de la catedral», Diario de Burgos, xueves, 19 de setiembre de 2013. La Capiya del Condestable, d'estilu góticu isabelín, na que trabayaron la familia Colonia, Diego de Siloé y Felipe Vigarny. El retablu góticu hispano-flamencu de Gil de Siloé pa la Capiya de Santa Ana. El gran cuadru sobre tabla La Sagrada Familia de Sebastiano del Piombo, obra destacada del artista que s'espunxo nel Muséu del Prado. La sillería del coru, obra renacentista plateresca de Vigarny. Los relieves tardogóticos de la girola, de Vigarny. Los numberosos sepulcros góticos y renacentistes. La renacentista Escalera Dorada, de Diego de Siloé. El Santísimu Cristu de Burgos, imaxe de gran tradición devocional. La tumba del Cid Campeador y la so esposa Doña Jimena, la so carta d'arres y la so arca. El Papamoscas, estatua articulada qu'abre la boca al dar les campanaes de les hores.
La catedral burgalesa foi declarada Monumentu Nacional el 8 d'abril de 1885 y Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco el 31 d'ochobre de 1984. Ye la única catedral española que tien esta distinción de la Unesco de forma independiente, ensin tar xunida al centru históricu d'una ciudá (como asocede nos casos de Salamanca, Santiago de Compostela, Ávila, Córdoba, Toledo o Cuenca) o en compañía d'otros edificios, como en Sevilla o Zaragoza. Ye amás el templu católicu de mayor rangu en Castiella y Lleón al tratase del únicu templu que siendo catedral metropolitana ye al empar basílica.
En 1994, a raigañu del desprendimientu d'una figura de la fachada asocedíu unos años antes, empezaron unos fondos llabores de restauración. En total, llévense invertíos 30 millones d'euros, lo que-y convierte nel monumentu européu que más fondos recibió pa la so restauración y que más s'enllargó nel tiempu.
Historia de la catedral Edificación románica del sieglu Burgos foi convertida en sede episcopal en 1075 pol rei Alfonsu VI y l'autoridá del Papa Gregorio VII, quien dio asina una continuidá canónica a la tradición episcopal de la vieya diócesis de la Oca, que'l so preláu figura yá en 589 como signatario del III Conceyu de Toledo, en dómina visigótica.
El monarca promovió la construcción d'una catedral dedicada a la Virxe María de la que nun se conocen les sos traces, pero que se supón románica y del tipu de les obres coetanees (la sumida ilesia de Silos, la del Monesteriu de San Pedro de Arlanza, la de San Martín de Frómista o la catedral de Jaca). Esiste constancia documental de que'l monarca donó pa la magna obra la cortil qu'ocupaben un palaciu real que perteneciera al so padre Fernandu I y una pequeña ilesia dedicada a Santa María y que se topaba en construcción.
En 1096 les obres d'esti templu yá taben terminaes, pero llueu resultó pequeñu pa les necesidaes d'una ciudá que yera la capital simbólica del reinu, una potente sede episcopal (el cabildru catedraliciu tenía más de trenta miembros yá antes de 1200) y un centru comercial cada vegada más dinámicu. La decisión de llevantar una nueva catedral tomóse por fin yá empecipiáu'l sieglu . Como yera común na dómina, destruyóse l'edificiu románicu (del que solo queda dalgún restu escultóricu) y sobre la so cortil, ampliáu cola baltadera d'unes viviendes allegantes donaes pol obispu Marín, llevantóse la nueva catedral gótica.
Planta thumb|300px|left|Planta actual, añu 2008, de la catedral de Burgos empecipiada nel añu 1221.
Pórticu del Sarmental. Transepto, brazu Sur. Puerta del claustru altu. Capiya de la Visitación. Capiya de San Enrique. Capiya de San Juan de Sahagún. Capiya de les Reliquies. Capiya de la Presentación. Capiya del Santísimu Cristu de Burgos. Nave Central y Papamoscas. Capiya de Santa Tecla. Capiya de Santa Ana o de la Concepción. Transepto, brazu Norte y Escalera Dorada. Capiya de San Nicolás. Cruceru, Cimborrio, Tumba del Cid y Dña. Jimena. Capiya y Retablu Mayor. Nave Central, Coru. Capiya de la Natividá. Capiya de l'Anunciación. Capiya de San Gregorio. Naves llaterales, Deambulatorio y Girola. Capiya del Condestable. Sacristía. Claustru altu. Capiya claustral de San Jerónimo. Capiya del Corpus Christi. Sala Capitular. Capiya de Santa Catalina. Capiya de San Xuan Bautista y Santiago. Nártex, Puerta de Santa María. Puerta de la Coronería. Puerta de la Pellejería. Claustru baxu.
Fundación gótica y obres nos sieglos y thumb|Llau meridional, dende la Plaza de San Fernando.
La primer piedra de la nueva catedral asitióse'l en presencia de los promotores del templu: el rei Fernandu III de Castiella y l'obispu Mauricio, preláu de la diócesis burgalesa dende 1213. Cabo suponer que'l primer maestru d'obres foi un anónimu arquiteutu francés -magar dellos investigadores dan el nome del canónigu Johan de Champagne, citáu documentalmente en 1227-, bien probablemente traíu a Burgos pol mesmu obispo Mauricio, tres el viaxe que realizara per Francia y Alemaña p'alcordar el matrimoniu del monarca con Beatriz de Suabia, ceremonia nupcial que se realizó precisamente na vieya catedral románica.
La construcción de la catedral, emplazada xustu nel puntu onde empieza a empinase la fastera del cuetu presidíu pol Castiellu, empecipiar pola cabecera y el presbiteriu, llugar ésti onde se soterró al obispu fundador, que los sos restos fueron darréu treslladaos al centru del coru capitular. Escontra 1240 asumió la direición de les obres el llamáu Maestru Enrique, tamién d'orixe galu, que dempués se fadría cargu de la ereición de la Catedral de Lleón y qu'ensin dulda s'inspiró na Catedral de Reims, con que la so fachada'l hastial de la seo burgalesa guarda grandes semeyances. Les obres avanzaron con gran rapidez y pa 1238, añu de la muerte del preláu fundador, soterráu nel presbiteriu, yá taben cuasi terminaes la cabecera y bona parte del cruceru y les naves. La consagración del templu tuvo llugar en 1260, anque consta la celebración d'oficiu divín nél dende 1230.
Ente la segunda metá del sieglu y principios del completáronse les capiyes de les naves llaterales y construyóse un nuevu claustru. Al maestru Enrique, fináu en 1277, tomó-y el relevu'l maestru Johan Pérez, esti yá hispanu. Otros canteros posteriores fueron Aparicio Pérez, activu en 1327, Pedro Sánchez de Molina y Martín Fernández, finaos respeutivamente en 1396 y 1418.
Ampliaciones y reformes nos sieglos a Nel sieglu la familia de les Colonia incorporó les aguyes de les torres de la fachada principal, el cimborrio sobre'l cruceru y la Capiya de los Condestables. Nel sieglu , amás de los cambeos realizaos en delles capiyes, destaca la construcción d'un nuevu cimborrio por Juan de Vallina, que sustituyó al de Juan de Colonia (fundíu tres un furacán). Nel sieglu realizáronse la Capiya de Santa Tecla, la Capiya de les Reliquies y la Sacristía.
Restauraciones de los sieglos y La catedral de Burgos debe la so gran cantidá d'obres d'arte de los sieglos al , sobre manera, al fechu de que mientres los sieglos y nun s'entamara nenguna restauración decisiva.
Fora del ámbitu del claustru nuevu solo reformóse de manera esencial, dempués del 1800, la capiya del Santu Cristu o de La nuesa Señora de los Remedios, asitiada na zona oeste del claustru vieyu. La renovación empezó col treslláu del altamente veneráu crucifixu del Santu Cristu dende'l Real Monesteriu de San Agustín a la capiya que, a partir d'entós, llamóse capiya del Santu Cristu de Burgos. Na década de 1890 Vicente Lampérez y Romea, maestru arquiteutu de la catedral dende 1887, entamó una restauración fonda d'esta capiya, quitando'l llucíu amestáu de los murios y bóvedes y anovóse por completu la portada que da a la nave. Tamién se remonten a esta restauración les ventanes de tracería neogótica, les arcaes ciegues de los murios y la mayor parte de los restantes elementos arquiteutónicos.
Ente 1899 y 1911 Lampérez restauró, coles mesmes, el llamáu claustru nuevu, consiguiendo recuperar no esencial la so forma orixinal. Nel claustru habíase sobreedificado un tercer nivel con pequeñes ventanes barroques qu'esti arquiteutu fixo esaniciar y, de camín, abrió les ventanes orixinales del claustru que quedaren cuasi zarraes. La instalación de vidreres ornamentales siguiendo modelos y téuniques antigües, representó'l final de la restauración. Ente que el cuerpu cimeru del claustru cuasi nun esperimentó nengún cambéu, el claustru inferior viose notablemente restauráu. Les formes de la so nervadura, aparentemente del góticu tardíu, deber a Lampérez. Antes de la restauración, el claustru inferior atopábase estremáu en dellos compartimientos y, polo xeneral, n'estáu de malu caltenimientu. Ye probable que mientres la restauración del claustru esaniciárase la caxa d'escalera que s'amestara darréu, asitiada na esquina suroeste interior del mesmu claustru. Con posterioridá, la conexón ente dambos niveles del claustru solo establezse al traviés d'una escalera de madera asitiada so la capiya de San Jerónimo.
La restauración más recién de la catedral, de mano del arquiteutu Marcos Rico Santamaría, reemplazó la cubrición por aciu un treme d'aceru llixero. En rellación cola estrella de nervadura llibremente suspendida na torre centro del transepto, tendióse una superficie de vidriu que llogra'l llume completo del treme de la nervadura. Prescindiendo d'estes últimes midíes, pocos fueron los recién intentos de modificar la sustancia arquitectónico y escultural de la catedral. El 12 d'agostu de 1994, una estatua de San Llorienzo esprender del tramu final de la torre norte de la fachada principal, lo que fizo pública la inmediata necesidá de volver a entamar les midíes de proteición y caltenimientu del monumentu.