El habeas corpus ye una institución xurídica qu'escuerre "evitar los arrestos y detenciones arbitraries" asegurando los derechos básicos de la persona, como son tar vivu y consciente, ser escucháu pola xusticia y poder saber de qué se-y acusa. Pa ello esiste la obligación de presentar a tou deteníu nun plazu preventivu determináu ante'l xuez d'instrucción, quien podría ordenar la llibertá inmediata del deteníu si nun atopara motivu suficiente d'arrestu.
Esti términu provién del llatín habeas corpus [ad subiiciendum] ‘que tengas [el to] cuerpu [pa esponer]’, "vas tener el to cuerpu llibre", siendo hábeās la segunda persona singular del presente de suxuntivu del verbu llatín habēre (‘tener’). O puede ser llamáu igualmente como "cuerpu presente" o "persona presente".
Tamién puede dicise que tutela los derechos fundamentales derivaos de la vida y la llibertá frente a cualquier actu o omisión de cualquier autoridá, funcionariu o persona que pueda frayar dichos derechos.
Antecedentes del habeas corpus
Antecedentes del habeas corpus retomar dende l'antigüedá, cuando una persona yera privada de la so llibertá ensin xustificación dalguna.
Orixe y oxetu d'esta institución Anque'l habeas corpus como aición o remediu na forma y desenvolvimientu con qu'esiste güei como institución nun esistió en Roma, les pallabres llatines con que se-y denomina denotan que'l so orixe provién del Derechu Romanu. Na dómina de los Pretores y col nome de «Interdicto» yá yera designáu nes Pandectas sol títulu de Homine llibero exhibendo y los compiladores de dichu cuerpu llegal romanu trescribíen un comentariu del xurisconsultu Ulpiano, que dicía:
La pallabra persona llibre incluyía a cualquier neñu o adultu, home o muyer, seya unu o sían dellos, que yeren sui iuris, deduciéndose d'equí qu'esti remediu yera pa devolver la condición de persona llibre a aquella a quien s'intentara convertir en esclavu ensin motivos llegales; esto ye, que con esti interdicto yá se devolvía la llibertá a aquellos a quien se-yos quitaba d'ella con una esclavitú illegal.
La so adopción n'Inglaterra
El primer documentu qu'establez la necesidá de xustificar la detención d'un súbditu -so les restricciones siguientes: por aciu un procesu públicu, controláu y solo por voluntá del Monarca- foi la Carta Magna, conocida como Magna Carta Libertatum, ellaborada dempués de tirantes y complicaes xuntes en Runnymede (Surrey) ente nobles normandos y la realeza inglesa. Dempués de munches lluches y discutinios, ente los nobles de la dómina, la Carta Magna foi finalmente sancionada pol rei Xuan I o Juan Ensin Tierra, en Londres el 15 de xunu de 1215.
El primer rexistru del usu d'esti recursu contra una autoridá establecida data de 1305 mientres el reináu d'Eduardu I d'Inglaterra, cuando s'esixó al rei que rindiera cuentes de la razón pola cual la llibertá d'un suxetu yera acutada onde quiera qu'esta restricción aplicárase.
Más tarde convertiríase na llei del Hábeas Corpus de 1640, anque nun sería hasta la llei del Hábeas Corpus de 1679 que s'establez los procedimientos correspondientes. La institución del Hábeas corpus taba concebida como una forma d'evitar agravios ya inxusticies cometíes polos señores feudales contra los sos súbditos o persones de clase social inferior.Hábeas corpus
La so adopción n'España
Apaez nel derechu históricu español como'l denomináu «recursu de manifestación de persones» del Reinu d'Aragón nel Fueru d'Aragón de 1428, y nes referencies que sobre presuntos supuestos de detenciones illegales contener nel Fueru de Vizcaya de 1527.
Bien xurídicu que tutela
El habeas corpus, nel derechu comparáu, tutela dos derechos fundamentales: la llibertá individual relativa a la so llibertá de movimientu y, por tanto, a nun ser oxetu de detenciones arbitraries, y el derechu a la integridá personal, a nun ser oxetu de daños na so persona, como mancadures, tortura o muerte. Nesi sentíu, tien como propósitu'l reponer les coses al estáu anterior a la privación, perturbación o amenaza de dichos derechos, polo cual tien un calter sumariu (urxente) y potencialmente eventual, en tantu autorízase desque apaez posible una violación eventual a estos derechos, pa evitar que la violación tórnese irreparable. Lóxicamente, de tornase irreparable la violación, l'aición de garantía pierde'l so oxetu (sustraición de la materia)
El habeas corpus mundial Diverses organizaciones promueven ente los sos principios el derechu d'aportar al habeas corpus mundial (establecimientu d'una xurisdicción que tomaría toles naciones y tol territoriu del planeta tierra) como parte fundamental de los derechos humanos. Coles mesmes, sobre la realidá de les diverses llexislaciones nacionales y alcuerdos internacionales esistentes, estes organizaciones promueven l'aplicación del habeas corpus a los deteníos ensin motivación llegal.
Ente eses organizaciones atópase Amnistía Internacional y Human Rights Watch. Ente los sos promotores ta l'abogáu Luis Kutner, creador del movimientu por un habeas corpus mundial "World Hábeas Corpus".
Pa la efectividá d'un habeas corpus mundial ye imprescindible la esistencia d'un tribunal internacional que vele pol so cumplimientu y garantice los derechos ante les detenciones illegales y tortures.
Regulación por países
Arxentina Nesti país, l'aición de habeas corpus tien reconocencia constitucional esplícitu dende la reforma a la Constitución de 1994. Magar, enantes, yá gociaba d'efectiva vixencia na práutica xurisprudencial, nel so artículu 43 (últimu párrafu) la Constitución de la Nación Arxentinanormes nacionales/ley/Ley23.098_Procedimientu_de_Habeas_Corpus.doc Procedimiendo de hábeas corpus n'Arxentina espresa: "Cuando'l derechu mancáu, acutáu, alteriáu o amenaciáu fora la llibertá física, o en casu d'agravamientu illexítimu na forma o condiciones de detención, o nel de desapaición forzada de persones, l'aición de habeas corpus va poder ser interpuesta pol afeutáu o por cualesquier nel so favor y el xuez va resolver de momentu, entá mientres la vixencia del estáu de sitiu". (Ta claro qu'esti testu ye dafechu anacrónicu y cítase namái por motivos históricos).
Bolivia La finalidá cola que nació'l habeas corpus en Bolivia, se adscribe dientro de los fines qu'escorrió esta garantía dende les sos primeres articulaciones xurídiques, hasta la so configuración moderna: dotar a la persona humana d'un mediu de defensa curtiu y sumariu, destináu a caltener o recuperar la so llibertá, cuando la mesma haber sío indebida o arbitrariamente frayada, como alternativa a los procedimientos ordinarios carauterizaos pola morosidá nel so trámite y resolución.
Esta aición tutelar instituyida en resguardu de los derechos a la llibertá física y a la llibertá de locomoción, nun puede ser dirixida en contra de particulares, sinón namái en contra de funcionarios y/o autoridaes públiques.
Al igual qu'asocede col Amparu Constitucional, esiste un álgido alderique al respeutive de la naturaleza xurídica del habeas corpus (agora denomináu na Constitución del 9 de febreru de 2010 como Aición de Llibertá) en sentíu de determinar si en Bolivia configúrase como un xuiciu, un recursu, una aición, un derechu, un procesu o un procedimientu. Al respeutu ye posible indicar que:
Nel art. 18 de la Constitución de 1967 configurábase como un recursu constitucional, posición que se ve fortalecida col criteriu xurisprudencial del Tribunal Constitucional, nel sentíu de que'l habeas corpus namái revisaba l'actuación de les autoridaes públiques, y non asina, la de los particulares.
Otros opónense a considerar al habeas corpus como un recursu”, pos indiquen qu'un recursu” puede ser remanáu pol suxetu procesal que, al interior d'un xuiciu, siéntese mancáu por una midida xudicial; ente que el habeas corpus ye una aición que non siempres procede al interior d'un procesu xudicial o alministrativu.
Per otra parte, esisten quien sostienen que ye un derechu” que tien tou ciudadanu deteníu o presu, por que'l xuez o tribunal competente resuelva si la so privación de llibertá ye o non illegal.
La Corte Interamericana de Derechos Humanos, na Opinión Consultiva 8/87 de fecha 30 de xineru de 1987, indicó que: “El hábeas corpus ye'l so sentíu clásicu, reguláu polos ordenamientos americanos, tutela de manera direuta la llibertá personal o física contra detenciones arbitraries, per mediu del mandatu xudicial empobináu a les autoridaes correspondientes, con cuenta de que se lleve al deteníu a la presencia del xuez por que esti pueda esaminar la llegalidá de la privación y nel so casu, decretar la so llibertá”, y continua indicando que d'un analís del amparu y del habeas corpus tiense que: “puede afirmase que l'Amparu ye'l xéneru y el hábeas corpus unu de los sos aspeutos específicos, n'efeutu, acordies colos principios básicos de dambes garantíes recoyíos pola convención según colos diversos matices establecíos nos ordenamientos de los Estaos partes, reparar qu'en dellos supuestos el hábeas corpus regular de manera autónoma cola cuenta de protexer esencialmente la llibertá personal de los deteníos o d'aquellos que s'atopen amenaciaos de ser quitaos de la so llibertá, pero n'otres ocasiones el Hábeas Corpus ye denomináu “amparu de la llibertá” o forma parte integrante del amparu”.
La nueva Constitución Política del Estáu boliviana de 2009 camuda'l nome del Recursu de Hábeas Corpus pol de “Aición de Llibertá” dentándose asina'l términu “aición” procesal entendida básicamente como'l derechu de too ciudadanu d'allegar a un órganu xurisdiccional en defensa de los sos derechos fundamentales que protexe l'aición de llibertá (la llibertá de locomoción, la vida, la salú ya integridá personal).
Pal Constitucionalista bolivianu Boris Wilson Arias López, nel so llibru Amparo Constitucional y Hábeas Corpus, la figura xurídica del habeas corpus ye sui generis, por cuenta de que nun esiste nengún otru comparanza col que-y la pueda comparar, razón pola cual, nun ye posible catalogalo dientro d'una institución o xéneru mayor.
Chile La Constitución de 1828 establecía nel so artículu 104 una aición popular pa protexer la llibertá y seguridá personal.
La Constitución de 1833 consagró formalmente'l habeas corpus señalando nel artículu 143 que "Tou individuu que se topara presu o deteníu illegalmente por faltase a lo dispuesto nos artículos 135, 137, 138 y 139, va poder asoceder por sigo o cualesquier al so nome, a la maxistratura que señale la llei, reclamando que se guarden les formes llegales. Esta maxistratura va decretar que'l reu seya traíu a la so presencia, y el so decretu va ser precisamente obedecíu polos encargaos de les cárceles o llugares de detención. Instruyida de los antecedentes, va faer que se reparen los defectos llegales y va poner al reu a disposición del xuez competente, procediendo en tou, curtiu y sumariamente, corrixendo por sigo, o dando cuenta a quien correspuenda correxir los abusos". Cola Llei d'Organización y Atribuciones de los Tribunales de 1875 establecióse la maxistratura competente: la Corte d'Apelaciones respeutiva. Nel Códigu de Procedimientu Penal en 1906 contemplóse una regulación del "procedimientu d'amparu".
La Constitución de 1925 reconocía esta aición nel artículu 16, reproduciendo con llixeros cambeos la regulación proveniente de la Constitución de 1833. En 1932 complementóse la reglamentación del so procedimientu por aciu un autu alcordáu de la Corte Suprema. Dende aquella dómina'l habeas corpus ye conocíu en Chile como "recursu d'amparu". El Códigu Orgánicu de Tribunales de 1943 estableció que'l "amparu" sería conocíu en primer instancia pola Corte d'Apelaciones respeutiva y, en segunda instancia, pola Corte Suprema.