thumb|250px|right|Reló de sol en St. Rémy de Provence.
El reló de sol o reló solar ye un preséu usáu dende tiempos bien remotos col fin de midir el pasu de les hores, minutos y segundos (tiempu). En castellán denominar tamién cuadrante solar. Emplega la solombra refundiada por un gnomon o estilu sobre una superficie con una escala pa indicar la posición del Sol nel movimientu diurnu. Según la disposición del gnomon y la forma de la escala pueden midise distintos tipos de tiempu; el más habitual ye'l tiempu solar aparente. Historia
Los principios documentaos
thumb|300px|Reló de sol portátil exipciu.
La división del día en 24 hores, según tamién l'añu de 365 díes, deber a los antiguos exipcios. Ye posible que'l sistema d'hores establecer naquelles sociedaes por motivos relixosos, pos la pallabra exipcia correspondiente a hora equivalía tamién a "deber sacerdotal", pallabra del mesmu raigañu que "vigía de les estrelles" (o vigía del tiempu). Estos vixilantes de les estrelles desempeñaben los sos deberes sacerdotales anotando l'apaición de los decan (determinaes estrelles o constelaciones) nel horizonte oriental. Estremaben la nueche en doce hores, d'intervalos iguales, y señalábase cada hora pola apaición del decan correspondiente.
Les conocencies astronómiques de los exipcios dexáron-yos empobinar la pirámide de Keops, c. 2550 e. C. por aciu referencies estelares. Mil años dempués, na dómina del faraón Tutmosis III (c. 1500 e. C.), diséñase un preséu denomináu sechat; tratar d'un pequeñu reló solar pa midir el tiempu por aciu el llargor de les solombres, que constaba de dos pieces prismátiques, pedreses, d'unos trés decímetros de llargor, asitiaes perpendicularmente, onde una tenía marcaes les hores y otra sirvía de aguyeretia. Tuvo De ser un preséu bien popular ente los sacerdotes exipcios, pos, poles sos dimensiones, cabo que fora un preséu portátil.
Escontra 2400 e. C. les escribes sumerios yá utilizaben un calendariu: estremaron el añu en 12 partes, tamién estremaron el día, y facer siguiendo'l mesmu patrón de divisiones. El so añu constaba de 12 meses y cada unu d'ellos de 30 díes. Los sos díes constaben de dolce danna (cada danna duraría dos de les nueses hores) de 30 gues cada unu (cada gues duraría 4 de los nuesos minutos).
La mayoría de los preseos emplegaos na Antigüedá nun yeren portátiles. En Mesopotamia atopamos los zigurats, que yeren construcciones con pasos nos que podíen visualizase les hores por aciu el contéu de los pasos que taben escurecíos pola solombra de los sos propios cantos. La primer referencia lliteraria conocida a un reló de sol ye'l famosu Cuadrante de Achaz escontra'l sieglu VII e. C.
thumb|300px|Reló Solar de Baelo Claudia, (Cádiz) del sieglu I.
Dómina grecorromana La perceición avera del tiempu de la sociedá griega del sieglu V e. C. resulta patente de la llectura de dellos escritores griegos y romanos de la dómina que describen, y dan referencies, de preseos identificaos como los primeros relós de sol. L'autor griegu más antiguu, y seique más importante, foi Heródoto d'Halicarnasu (484-426 e. C.), que fai una pequeña reseña na so Historia (II, 109, 3) de les conocencies griegues del tiempu, diciendo qu'adquirieron de los babilonios la división del día en dolce partes.
Polo tanto,el sistema horariu de los griegos yera temporal: con ello quierse dicir que la hora entendíase como la doceava parte del arcu diurnu percorríu pol Sol, pero como tal arcu varia mientres l'añu, la hora tamién varia. Por esta razón, a esti sistema denominar tamién d'hores desiguales. Los romanos, de la mesma, heredaron esti sistema de división del día de los griegos.
Pliniu'l Vieyu (ca. 23-79) nel so Historia Natural (Llibru XXXVI, Capítulu XIV) rellata la hestoria del reló que l'emperador Augustu fixo construyir nel Campu de Marte, aprovechando un obeliscu exipciu del faraón Psamético II, el denomináu Reló Solar d'Augustu.
A finales del sieglu I e. C. y reinando yá en Roma l'emperador Augustu, un inxenieru militar llamáu Marcu Vitruvio Polión escribió l'únicu tratáu sobre arquiteutura que, de l'antigüedá, llegara hasta nós. Sábese que foi arquiteutu en Roma, onde construyó y dirixó diverses obres, ente elles la Basílica de Fanum. El tratáu ta estremáu en diez libros y titúlase De Architectura. Los primeros siete llibros traten d'arquiteutura, l'octavu de construcciones hidráuliques, con especial aplicación a los métodos p'allumar y conducir l'agua, el novenu trata de la gnomónica y el décimu de la maquinaria. Nel Llibru IX, Capítulos VIII-IX describe un métodu xeométricu pa diseñar relós de sol denomináu analema. L'autor nun s'atribúi la invención d'esti métodu, sinón que lo asigna a los qu'él denomina como los sos maestros.
Dómina medieval Nos primeros sieglos de la era cristiana, la gnomónica, sele allumada polos estudios de l'astronomía helénica, entra nuna decadencia que caracteriza a tola ciencia de la Europa cultural y económica del medievu. Son pocos los elementos (sobre manera arqueolóxicos) que podemos atopar: apenes esisten escritos qu'amuesen nueves meyores.
Anque nesti periodu la midida del tiempu interesaba pocu a la población xeneral, tampoco esisten descripciones científiques precises. Sicasí, como rareces de la dómina, atópense los agrimensores Beda el Venerable y Higinio Gromático (sieglu II).
Paladiu nel sieglu IV escribe una obra denomada Re Agrícola compuesta de catorce libros, estremaos de tala forma que cada llibru correspuende a les xeres agrícoles típiques de cada mes. A la fin de cada llibru pon una especie de tabla que denomina horologium típicu del mes en cuestión. En dichu horologium indica'l llargor de les solombres en pies pa cada hora mientres los díes del mes en cuestión. Indica asina l'usu que se faía del cuerpu humanu pa substituir a los relós de sol. En gnomónica denominar reló de pies.
Nel sieglu VII tomaron relevancia les órdenes benedictines. Nel añu 529, el fundador d'esta orde relixosa, san Benitu, prescribe dende'l so monesteriu unes Regles precises poles que tolos monxos benedictinos d'Europa tienen de rexise. Yá dende los sos oríxenes, la Ilesia Católica quixo santificar determinaes hores del día con una oración común. San Benitu denominó a estes hores de rezu "hores canóniques", y asina se fadría dende'l sieglu VI. El nome provién de les normes o cánones proporcionaos pola Ilesia.
La gnomónica d'estos sieglos derivó a la construcción de reloj de misa o relós d'hores canóniques, nellos indicaben les hores de rezu. Estos relós atópense allugaos xeneralmente nes fachaes meridionales d'ilesies o monesterios. Tamién se desenvolvieron relós personales pa tal fin, como'l reló anular.
Nesti periodu medieval, nel que la gnomónica "oficial" yera la impuesta pola Ilesia Católica, por aciu l'usu de les hores canóniques, esistieron autores innovadores como Cayo Julio Solino que nel sieglu IV escribió un llibru tituláu Tractatus d'umbra et lluz (‘Tratáu de la solombra y la lluz’) que caltién l'enllaz de conocencia de la cultura grecollatina. Esiste tamién otru escuru autor del sieglu VI, Antemio, al que se-y atribúi'l códiz tituláu Problema Sciatericum.
Yá a empiezos del sieglu I los estudios realizaos alrodiu de les obres Vitruvio y Ptolomeo dexen reconocer per primer vegada qu'hai dos parámetros importantes pal diseñu d'un reló de sol:
La llatitú xeográfica, que determina'l llugar xeográficu de la Tierra onde se va instalar el reló. Esto da pie a pensar qu'esti autores sabíen que la Tierra nun ye plana, pos la determinación del so valor depende d'alloñar angular del allugamientu del reló con respectu al ecuador terrestre, y que foi determinada na antigüedá reparando la duración del día y el llargor de la solombra equinoccial del gnomon al mediudía (umbra gnomonis aequinoctialis); dambes funciones determinen de forma unívoca la llatitú xeográfica. La oblicuidá de la eclíptica; parámetru que nun dependía del allugamientu xeográficu del reló solar y del que se suponía equivocadamente que yera una constante invariable nel tiempu. Eudemus de Rodes (320 e. C.) foi'l primeru en reparar (que nun midir) la oblicuidá de la eclíptica. Los astrónomos posteriores determinaron el so valor en 1/15 d'un círculu, y Hiparco de Nicea adoptó un meyor valor de 11/83 partes del semicírculu. El primeru de los valores ye'l qu'emplega Vitrubio na construcción de la so analematos.
Puxanza árabe Nel sieglu IX entra n'escena l'astronomía árabe. El califatu d'Al Mamun marca l'empiezu d'una intensa actividá cultural que siguiría en sieglos socesivos con autores como Averroes, Thabit Ibn Qurrá (826-901), Mariña Ebn Luca, Abulphetano, Hazemio, Al-Biruni (973-1048). Mientres la Europa cristiana de la dómina siguía la obra del venerable Beda, los árabes teníen una actividá intelectual bien solmenada siguida a partir de la destrucción de la Biblioteca d'Alexandría. Ye namái a partir del sieglu X cuando n'Europa empezar a ver tímidamente l'inmensu llabor recopilatoria de la conocencia antigua realizada polos árabes.
Los relós árabes d'esta dómina medieval yeren toos planos, a lo menos na so gran mayoría, y denominábense al-basit (‘superficie plana’); taben construyíos en mármol (Ruchâmet), o en plaques de cobre. Toos ellos yeren ensin inclusiones d'elementos esféricos, y con indicación de la direición del santuariu de la Kaaba en La Meca, debíu al preceptu relixosu de rezar cola cara empobinada a esi llugar independientemente del llugar nel que se topara allugáu. Tal direición denominar Al Qibla. Toos ellos con curioses curves pa los rezos cotidianos.
Nel añu 1000 n'España emplegar por primer vegada'l Quadrans vetus cum cursorem del que se desconoz l'inventor. Pero esti cuadrante va ser la primer avanzadura de los preseos de navegación que va emplegar Cristóbal Colón.
Foi Ermanno Contratto (1013-1054), matemáticu alemán conocedor del idioma árabe, el qu'escribe'l primera tratáu sobre'l astrolabiu cerca del añu 1026, calteniendo dalgunes de les terminoloxíes árabes. Nesti llibru De mensura astrolabii líber atópense delles indicaciones pa realizar el reló de pastor. Nel terrén de la gnomónica la traducción de dos códices árabes foi'l puntu de trespasu cultural más importante.
N'España, el Rei de Castiella y Llión Alfonsu X moteyáu "el Sabiu" (1224-1284) axunta na ciudá de Toledo un numberosu grupu d'astrónomos cristianos, griegos, hebreos y árabes. Con esti amiestu de sabios pudo traducir al llatín gran parte de les obres escrites n'árabe. D'esta manera va abrise entá más la puerta del saber árabe de los sieglos anteriores a Europa. Sobra dicir que qu'esti fenómenu dexó a la gnomónica europea salir del retrasu medieval en que se topaba somorguiada. De toes formes esta absorción foi lenta.
A empiezos del sieglu XIV apaecen unos preseos mecánicos capaces de midir regularmente'l tiempu mientres el día. D'esta forma nel añu 1386 asítiase un reló na Catedral de Salisbury y en 1400, mientres el reináu d'Enrique III "el Doliente", instalar en Sevilla, na torre de la ilesia de Santa María, el primer reló mecánicu con campanes.
Renacimientu
Nel sieglu XV cabo destacar n'Europa l'esfuerzu inmensu de divulgación qu'esistió nel campu de la Gnomónica. Nesti terrén cabo destacar n'España al arquiteutu y matemáticu Tomás Vicente Tosca.El reló de sol foi unu de los primeros preseos qu'esistieron pa midir el tiempu.