El ríu Orinoco ye unu de los ríos más importantes d'América del Sur qu'escurre mayormente por Venezuela. Ye'l cuartu ríu suramericanu más llargu —2800 km si considérase'l sistema Orinoco-Guaviare y 2140 km solu— y, con un caudal permediu d'unos 33 000 m³/s, ye'l tercer ríu más caudalosu del mundu, dempués del Amazones y del Congo. La cuenca del Orinoco tien una superficie de casi , de los que , esto ye, el 65 %, queden en territoriu venezolanu y el 35 % restante en territoriu colombianu.
El nome del ríu provién del otomaco Orinucu.Viaxe a les rexones equinocciales del Nuevu Continente, XXIV capítulu. Alexander von Humboldt.
Según Alejo Carpentier, «l'Orinoco ye una materialización del tiempu nos trés categoríes agustinianas, tiempu pasáu (el tiempu de l'alcordanza), tiempu presente (tiempu de la intuición) y tiempu futuru (tiempu de la espera)».
Historia thumb|left|Mapa del baxu Orinoco (1897) thumbnail|250px|Pequeñu Cañu, ríu Orinoco, Estáu Amazones. thumb|250px|Ríu Orinoco ente Caicara y Cabruta. Anque la desaguada del Orinoco nel océanu Atlánticu foi documentada por Cristóbal Colón el 1 d'agostu de 1498, mientres el so tercer viaxe, la so nacencia nel cuetu Delgado Chalbaud, solamente foi esploráu per primer vegada polos non indíxenes en 1951, 453 años más tarde. La fonte, alcontrada na frontera ente Venezuela y Brasil, a d'altitú (), foi esplorada en 1951 por un equipu conxuntu francu-venezolanu.
L'esplorador español Diego de Ordás foi'l primer européu en percorrer l'Orinoco, ente xunu y agostu de 1531, dende'l so delta hasta'l so confluencia col Meta.
El delta del Orinoco y los sos afluentes nos llanos orientales, como'l Apure y Meta, fueron esploraos nel sieglu XVI por espediciones alemanes dirixíes por Ambrosius Ehinger y los sos socesores. En 1531, Diego de Ordaz, partiendo de la corriente principal nel delta, la Boca de Navíos, remontó'l ríu hasta'l so confluencia cola Meta. Antonio de Berrio saleó agües embaxo pol Casanare hasta algamar la Meta, que tamién baxó hasta llegar depués al Orinoco, que siguió de regresu a Santa Ana de Coro.
Alexander von Humboldt esploró la cuenca nel añu 1800, informando sobre los delfines rosados de ríu, y publicando estensamente sobre la so flora y fauna.Helferich, Gerard (2004) Humboldt's cosmos: Alexander von Humboldt and the Latin American journey that changed the way we see the world Gotham Books, New York, ISBN 1-59240-052-3.
Xeografía
thumb|right|250px|L'Orinoco nel so confluencia col ríu Caroní (parte inferior izqda.) right|thumb|250px|L'Orinoco nel estáu d'Amazones.
El ríu Orinoco naz en Venezuela, nel Estáu Amazones, y a partir de la confluencia del Guaviare forma frontera con Colombia hasta la confluencia col Meta, a partir del cual dixebra los estaos venezolanos d'Apure, Guárico, Estáu Anzoátegui y Monagas, pela esquierda, del Estáu Bolívar, a la derecha. Cuando empieza'l delta, ábrese formando'l Estáu Delta Amacuro, allugáu ente Monagas a la izquierda del cañu Manamo y, pel llau derechu, el Estáu Bolívar y la Guayana Esequiba, anque nesti últimu sector, solo sería válidu si considerar al ríu Amacuro (que ye'l que forma frontera) como un afluente del Orinoco.
El cursu del Orinoco dibuxa un ampliu arcu elipsoidal qu'arrodia'l Escudu Guayanés, primero escontra'l noroeste, depués escontra l'oeste —hasta la triple confluencia col Guaviare y l'Atabapo—, dempués al norte —marcando nel so puntu más importante de fauna y flora, la frontera venezolana con Colombia hasta la confluencia cola Meta— y finalmente en direición este nordeste hasta l'océanu Atlánticu —a partir de la confluencia col Apure. Puede considerase el so cursu estremáu en cuatro tramos de llargor desigual que, aproximadamente, corresponder cola zonificación llonxitudinal típica d'un gran ríu:
Alto Orinoco, de de llargor, un tramu que va dende la so cabecera en Venezuela —nel cuetu Delgado Chalbaud, na serranía Parima, allugáu al sur del estáu Amazones— hasta los rabiones de Raudales de Guaharibos nel que flúi al traviés d'un paisaxe montascoso en direición noroeste;
Mediu Orinoco, de de llargu, un tramu estremáu de la mesma en dos sectores: el primeru d'ellos, d'unes , nel que'l ríu escurre en direición xeneral oeste hasta la confluencia colos ríos Atabapo y Guaviare en San Fernando de Atabapo; el segundu, d'unos 270 km, en que flúi escontra'l norte xunto a la frontera venezolanu-colombiana, flanqueado a entrambos llaos polos afloramientos graníticos más occidentales del Escudu Guayanés, que torguen el desenvolvimientu d'una llanura d'hinchente, llega hasta los rabiones d'Atures, cerca de la confluencia col ríu Meta en Puerto Carreño polo cual a nivel internacional ye principalmente acomuñáu al territoriu colombianu;
So Orinoco, de de llargu, un tramu con una llanura aluvial bien desenvuelta en que l'Orinoco flúi en direición noreste, dende los rabiones d'Atures hasta Piacoa, frente a la ciudá de Fuécares;
Delta Amacuro, de de llargu, nel que'l ríu desagua nel golfu de Paria y l'Atlánticu formando un gran delta ramificáu en cientos de ramales, denominaos caños, que cubren una zona de selva húmeda y montes pantanosos d'ente - y nel so puntu más anchu. Na temporada d'agües, l'Orinoco puede aumentar hasta un anchor de y una fondura de . La rexón d'enllanaes aluviales al norte del ríu, que la so altitú nun supera los 100 msnm, anubrir nesa dómina d'agües, dexando'l restu del añu terrenales que la so vexetación ye de pacionales intertropicales de sabana.
L'Orinoco ye navegable en práuticamente tola so estensión, dexando tráficu de barcos oceánicos hasta Ciudad Bolívar, onde s'atopa'l ponte d'Angostura, a 435 km de la desaguada.
La mayoría de los ríos venezolanos importantes son afluentes del Orinoco, siendo'l más caudalosu'l ríu Caroní, que se-y xune en Puertu Ordaz, cerca del salto L'Orbayu. El ríu Guaviare ye unu de los principales tributarios del Orinoco, y el más austral. Si la nacencia del Guaviare tomárase como la nacencia del Orinoco, el llargor oficial d'ésti sería 2800 km.
Una peculiaridá del sistema fluvial del Orinoco ye la canal o ríu Casiquiare, qu'empieza como un brazu del Orinoco, y qu'atopa el so camín escontra'l ríu Negro, un afluente del Amazones, formando asina una canal natural ente les cuenques del Orinoco y del Amazones.
Delta del Orinoco
El delta del Orinoco, formáu na desaguada del ríu, ye unu de los más grandes del mundu. La so estensión fixo pensar a los primeros esploradores españoles que se trataba d'un mar. Atopar nel estáu Delta Amacuro, al este de Venezuela. Considérase un llugar de gran riqueza paisaxística pola gran variedá de flora y fauna qu'alluga. Inspirándose nel pensamientu d'Heródoto, el deltano Domingo Ordaz diz que'l delta ye un presente del Orinoco», refiriéndose al conxuntu d'islles y caños asitiaos na zona cercana a la desaguada. Considerar al delta como un presente del Orinoco non solo sirve de manera metafórica, sinón que s'afigura na realidá pos la mayoría de les islla que la conformen, son el productu de la constante acumuladura de materiales que l'Orinoco abasnó al traviés de la so esistencia milenaria, col apurra de los sos afluentes y na midida que'l mar foi retirándose de les estribaciones de la Sierra Imataca, hasta onde enfusara, formando un inmensu golfu con una boca aproximadamente de 350 km. Non toles sos islles son productu de l'acumuladura de sedimentos, sinón que tamién fueron formaes pola acumuladura de folla proveniente d'erupciones de volcanes de folla como ye'l casu del cuetu Cedral allugáu en Capure y na islla Cotorra y de Plata, asitiaes al norte de Pedernales. La formación del delta remontar nel tiempu a la Era Terciaria, miles d'años antes constituyía un espaciu xeográficu cubiertu pel mar, pero por cuenta de la aición de les corrientes marines diose'l retiru de les agües del mar produciéndose'l delta. El clima carauterizar por presentar una temperatura medio de 26,7 °C, la máxima media ye de 32,3 °C y la mínima media ye de 23 °C. La pluviosidá algama dende 900 hasta 2500 mm, ente mínimes y máximes respeutivamente.
Los vientos alisios del nordeste y sureste, al ponese en contautu con tierres deltanas producen el vientu esti oeste qu'avanza pol calce del Orinoco. Mientres la crecida reparar la presencia del llamáu vientu barinés, que se mueve siguiendo la mesma direición del Orinoco. Na dómina de menor precipitación pluvial actúen na zona los vientos llamaos «nortes». Por cuenta de la influencia de les marees que se producen nel Atlánticu, álzase y baxa el caudal d'agües del ríu Orinoco y los caños del delta. L'aición por aciu la cual la marea entra y camuda la direición del ríu y la so rede de caños llámase fluxu y la salida o descensu de l'agua dexando que la corriente del ríu y caños tomen la so direición normal denominar refluxu. Cuando'l fluxu algama'l so nivel máximu fai posible que l'agua salao mover escontra l'interior del delta polos sos caños, que énchense y anubren les tierres axacentes facilitando la formación de grandes manglares, allugaos nes árees cercanes a la mariña atlántica. Les marees constituyeron un pervalible recursu pa la navegación pol Orinoco y los sos caños, na dómina que nun esistíen motores. Tamién s'utilicen pa prindar peces n'arteries fluviales de poco llargor y escasu caudal, pa ello tapen les boques d'éstes y al baxar la marea facilítase la pesca. Exerz una importante función de llimpieza, mientres el so refluxu, onde les cases tópense construyíes sobre pilotes de madera, nes rancherías aboríxenes y centru poblaos que s'atopen allugaos nes zones de los caños.
El delta ye citáu nel títulu orixinal de la novela Robinson Crusoe (Daniel Defoe, 1719), tal como apaez na portada de la so primer edición ye La vida ya increíbles aventures de Robinson Crusoe, de York, marineru, quien vivió ventiocho años dafechu solo nuna islla despoblada nes Mariñes d'América, cerca de la Desaguada del Gran Ríu Orinoco; Siendo abasnáu a la vera tres un Naufraxu, nel cual tolos Homes morrieron menos él. Con una Esplicación de cómo a la fin foi insólitamente lliberáu por Pirates. Escritu por él mesmu.
Afluentes Los principales afluentes del Orinoco son, en direición agües abaxo: en territoriu venezolanu: ríu Casiquiare (), que nun ye un afluente sinón lo contrario, un efluente, pela marxe esquierda, que se dirixe escontra l'oeste hasta algamar el ríu Guainía que toma'l nome de ríu Negro (afluente del Amazones) a partir d'esta confluencia; ríu Ventuari (), pela derecha, llegando dende l'este de Venezuela (Guayana Highlands) en direición norte; ríu Atabapo, pela esquierda, llegando dende l'escudu guayanés en formando la frontera Colombia-Venezuela
En territoriu colombianu: ríu Guaviare (), pela esquierda, llegando dende l'este de Colombia y que tien como principal afluente a la llongura ríu Inírida (); ríu Vichada (), pela esquierda, llegando dende l'este de Colombia; ríu Tomu (), pela esquierda, llegando dende l'este de Colombia;; ríu Meta (), pela esquierda, llegando dende l'este de Colombia;
En territoriu fronterizu :* ríu Cinaruco (); ríu Capanaparo (), pela esquierda, llegando dende Colombia; ríu Arauca (), pela esquierda, llegando dende Colombia; ríu Apure (), pela esquierda, llegando dende l'este; ríu Guárico (); ríu Caura (), pela derecha llegando dende l'escudu guayanés en direición norte; ríu Caroní (), pela derecha llegando dende l'escudu guayanés del norte de Venezuela y que tien como subafluente al ríu Carrao, onde s'atopa la cayida d'agua más alto del mundu, el Saltu Angel.
Xeografía física thumbnail|250px|Vista del Parque nacional Mariusa.