Casalarreina ye una llocalidá y un conceyu español na comunidá autónoma de La Rioxa. Asitiar nel noroeste de la provincia. Depende del partíu xudicial d'Haro.
Historia Nun ta datada la presencia d'actividá humana na zona, pero atopóse nel so términu municipal un fragmentu de figura de terracota, enmarcáu nel mundu celtibero, na II Edá del Fierro, ente los sieglos IV-I e.C.
Perteneció a la Familia Haro y según dellos historiadores, la villa foi donada ente otres en 1170 por Aldonza Ruiz de Castro, vilba de Lope Díaz I de Haro al Monesteriu de Cañas.
En 1177 La Rioxa, y por tanto l'actual Casalarreina, foi anexonada a Castiella, dixebrándola del restu de Navarra.
En 1404, el monesteriu de Cañas vendió la villa a censu enfitéutico a Haro, acutar el monesteriu'l señoríu direutu sobre'l llugar.
En 1511 pasó a pertenecer a los Fernández de Velasco (Condes de Haro), añu nel que la villa foi morada dalgún tiempu de reinar Doña Xuana I de Castiella (Xuana la Lloca), madre de Carlos I, agospiándose esta nel palaciu de los Condestables, y motivu pol que s'aprovechó pa camudar el nome de la villa "nel Logar de Naharruri, ques llamáu de la Cassa de la Reyna..." a la so denominación actual Casalarreina.
Los Velasco favorecieron enforma a la zona construyendo palacios y el monesteriu de les Dominiques llamáu de la Piedá.
El 13 de marzu de 1522 el Papa Adriano VI asistió en Casalarreina a la inauguración del monesteriu de la Dominiques de la Piedá por invitación del Obispu de Calahorra, que sufragara los gastos.
En 1671 llogró independizase de Haro y llograr la condición de villa independiente col nome oficial de Casalarreina.
Pola so situación estratéxica como zona de camín escontra Miranda de Ebro, Logroño, Burgos por Belorado, Haro y Santo Domingo de la Calzada; mientres los sieglos XVI, XVII y XVIII construyéronse caminos y carreteres, según la ponte de piedra sobre'l ríu Oja.
Hasta 1860 denominábase Casa la Reina.
Nome primitivu La so antigua denominación yera Naharruri o Nafarruri, que provendría de Nafar, nome propiu usáu na Edá Media y que al añader la terminación uri (qu'en euskera significa 'población o villa') quedaría traducíu como 'Villa de Nafar'. Sicasí, convién recordar que Naharruri significa lliteralmente Pueblu de la Reina.Guillermo Rittwagen: Nomenclátor de denominaciones vasques en La Rioxa. Madrid: Real Sociedá Xeográfica, 1928
Nafarruri apaez citáu nel Magüetu Galicanu de San Millán alredor del 970.
El primer nome que se conoz de Casalarreina, ye l'añu 1070, Nafarruri cuando'l rei don Sancho confirma a San Millán la pequeña villa de "Mendicuquae est inter Nafarruri y la Pauleja, ac Barriolo Scemenuri juxta Zufiuri" (Cihuri), el 13 de payares de 1070.
Sicasí llámase Nahaurruri l'añu 1104, cuando Nuño Núñez dona a San Millán una serna invia quae vadit de Cuzcurrtilla ad Nahaurruri. En 1136 ye llamáu Naharrauri al donar una villa d'esti términu a Santo Domingo de la Calzada por Nuño de Cihuri.
Sicasí nel Fueru de Zerezo llámase Naharruli pel añu 1146; y más tarde en 1210 na venta que fixeron y abá de Santo Domingo de la Calzada y el so Conventu, de lo que teníen en Naharuri los hermanos Pedro y Fortún García, por dir poblar Moya qu'acababa de tomase a los oros. Asina llamen tamién en 1170 y 20 de xunu, cuando don Lope 20 Señor de Haro y la so esposa doña Aldonza donaron al Monesteriu del Císter en Cañas (antes de les Fayuelas), que fundaren a les sos espenses, tolos términos de Naharruri.
A lo último, el 13 de xunu de 1159, Rodrigo Núñez dona a San Millán tou lo que tenía en... y Naharruri.
Economía Anguaño amás de la tradicional actividá agrícola, la llocalidá beneficiar del intensu turismu proveniente na so mayor parte del País Vascu, en forma de segunda residencia. El sector servicios ta fundamentalmente centráu n'Haro.
Evolución de la delda viva El conceutu de delda viva contempla namái les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.
La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 498,87 €.División de la delda viva de 2016 (datu del Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales ) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional).
Demografía En 1826 fueron censaos 885 habitantes y 221 vecinos.
El conceyu, que tien una superficie de 8,13 km², cuenta según el padrón municipal pa del INE con habitantes y una densidá de hab./km².
Alministración
Edificios y monumentos thumb|250px|Monesteriu de Nª Sª de la Piedá. La so gran variedá patrimonial, tanto relixosa como civil, valió-y nel añu 1975 la denominación de "Conxuntu Históricu".Decretu 501/1975, de 20 de febreru. B.O.E. nᵘ69 de 21-3-1975 Polo que ta incluyíu nel Catálogu de Conxuntos Históricu-Artísticos declaraos n'España.
Monesteriu dominicu de La nuesa Señora de la Piedá El Monesteriu de La nuesa Señora de la Piedá empezó a construyise en 1514 por orde de Juan Fernández de Velasco, obispu de la diócesis de Calahorra y diócesis de Palencia, tres la concesión realizada per parte del papa Xuliu II en 1509.
En 1520 finaba Juan Fernández de Velasco, dexando en testamentu a Íñigo Fernández de Velasco y Mendoza quien tutela les obres del Monesteriu, pero ensin especificar por que orde relixosa, en 1523 hai un parón nes obres cuando se decide que va ser Dominicu, pos la familia ye Franciscana seglar.
Foi bendicíu'l 14 de marzu de 1522, pol papa Adriano VI, que pernoctó nel palaciu del Condestable de Castiella nel so camín escontra Roma: "A otru día quatorce inauguró la Fábrica y Yglesia de La Nuesa Señora de la Piedá nel dichu Logar". Ye l'únicu monesteriu d'España inauguráu por un papa.
Ye de la renacencia más primitiva que s'introduz n'España, destacando na contraportada les virtúes cardinales conciliando la doctrina alegóricu-pagana cola cristiana (Tesis doctoral del catedráticu Juan Francisco Esteban Lorente). 250px|thumb|Torre de la ilesia de San Martín. Piénsase que la portada foi realizada antes de 1530, participando los escultores Juan de Balmaseda, Cristóbal de Forcia y Juan de Cabreros. Trazar del monesteriu son de Juan Gil de Hontañón, arquiteutu de la familia, visitaba la obra dende'l 15 de febreru al 12 de marzu de 1516 al pie del so fíu Rodrigo, entós nel Monesteriu taba trabayando'l taller de Felipe de Bigarny (Begoña Alonso Ruiz, catedrática especialista nos artistes de los Condestables).
Foi declaráu Bien d'Interés Cultural na categoría de Monumentu el 16 de mayu de 1977.
Ilesia de San Martín Construcción en sillería, empecipiada en 1533 por Juan de Legorreta y diseñada por Juan de Rasines, edificándose entós la cabecera, el cruceru y el primer tramu. A finales del sieglu XVI, llevantóse'l restu de la nave. A empiezos del XVII, los cuerpos baxos de la torre y la sacristía. En 1714 el cuerpu altu de la torre, y nel sieglu XVIII la capiya del Evanxeliu.
Formen la planta una nave de tres tramos, cruceru, cabecera ochavada de tres paños, capiya y sacristía. Cubren el templu bóvedes de crucería estrellaes. Portada empobinada al sur, con arcu de mediu puntu y frontón rotu nel que s'asitia una fornica con imaxe de San Martín. Torre de tres cuerpos, en sillería, a los pies.
Nel presbiteriu, retablu mayor rococó, qu'integra elementos romanistas d'una obra anterior. De trés calles, con cuerpu baxu doble y áticu, foi trazáu por Fernando González de Lara y construyíu por Tomás Díez de Mata en 1789. Inclúi talles romanistas d'interés, realizaes dalgunes por Lázaro de Leiva.
L'Archivu Parroquial contién información de bautismos dende 1535, confirmaciones dende 1766, matrimonios dende 1638 y fallecimientos dende 1638.
right|250px||thumb|Palaciu de Pobes.
Palaciu de los Pobes Edificiu barrocu de trés plantes, edificáu na primer metá del sieglu XVIII. Atopar nel centru del conceyu, na llamada Plaza de La Florida. Presenta portaes y baldíos mixtilíneos, balcones sofitaos en mensulones, una cornisa de piedra sobre canales de madera, acróteras y gárgoles, ornándose con escudos. Ye priváu, y caltiénse habitáu hasta l'actualidá.
thumb|250px|Palaciu de los Condestables de Castiella.
Palaciu de los Condestables de Castiella Hai que destacar esti edificiu como'l más emblemáticu de la villa, pol so gran pesu históricu. Al igual que la ermita de San Román de Ajuarte, el palaciu de Pobes y el palaciu del marqués del Puertu ye anguaño propiedá privada, polo que la so restauración complicóse a lo llargo de los años. El 12 de xunu de 2008 sufre un derrumbe parcial de la fachada principal del palaciu mientres la realización d'obres de restauración.
Edificiu del sieglu XVI, tenía cuatro plantes de sillería, con vanos de mediu puntu nos dos inferior y baldíu adintelados nes cimeres, calteniéndose traces interesantes en dichos elementos constructivos. El palaciu allugó los históricos pasos de la reina Xuana la Lloca, pola entós Naharruri, y tamién del Papa Adriano VI, quien visitó la villa por cuenta de la bendición del Conventu de la Piedá.
Parcialmente derruido mientres obres de restauración con fines particulares.
Ermita de San Román de Ajuarte La ermita de San Román de Ajuarte data del sieglu XII, y atópase a unos 700 metros al sur de Casalarreina, en direición a Santo Domingo de la Calzada. La construcción ye l'únicu restu que permanez de pies de l'antigua población de Ajugarte. Na actualidá allúgase dientro d'una parcela dedicada al cultivu de cebera, y atópase en manes privaes, siendo utilizada como trasteru, en desempeñando otres funciones non menos indignes, como tenada, almacén o corte pal ganáu.
La ermita consta d'una nave más recién y un ábside cuadráu de dómina románica. L'ábside atópase cubiertu con una bóveda de crucería con nervios de seición cuadrada, que nacen de modillones asitiaos a mediu altor nes esquines. Namái dos buecos allumaben la estancia, unu al sur y otru nel hastial este. L'arcu trunfal arramáu escontra la nave ye apuntáu y paez ser replantegáu a partir d'otru de mediu puntu. Un bancu corríu percuerre los trés llaos del ábside. Restos de pintura acolumbrar na ventana del sur y nos modillones que sostienen los nervios de la bóveda.
Al esterior dos contrafuertes refuercen l'arcu trunfal y sirven d'arranque a la espadaña. Ésta consta de dos cuerpos, nel primeru de los cualos hai dos baldíos iguales, y nel segundu otru bastante más amenorgáu de tamañu. A la fin del ábside otros dos contrafuertes sostienen otra estructura que nun llegó a completase. Cuatro canecillos a cada llau del ábside sostienen el teyáu.
En resume, un edificiu de finales del XII, al que se-y añader darréu una nave de mampostería con cubierta de madera, que por avatares del tiempu cuerre peligru de sumir si nun tomen les midíes oportunes les persones y entidaes que tán obligaes a tomales.
Ponte sobre'l ríu Oja Primeramente foi de madera na mesma llocalización que l'actual (alredor del añu 1507). Ente los años 1827 al 1831 constrúyese l'actual ponte en piedra de sillería promovíu pola Real Sociedá Rioxana de la que se trazó la carretera de Gimileo a Pancorbo.Archivu Parroquial: Libr. Fabr. fol. 55 - añu 1831 La duración de la obra envalorar en trés años y mediu, con un costu final de 990.159 reales (orixinalmente presupuestáu pol Inxenieru de Camino Antonio Bolaño en 228.420 reales).https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/61528.pdf
Parques y xardinos Parque de la Florida. Parque de la fonte de pobes. Parque del estanque. Parque de Santu Domingo de Guzmán Parque de la solidaridá. Parque plaza Icona.
Personaxes históricos Matheo Joseph de Saracha, nacíu'l 2 d'ochobre de 1723, el 11 d'avientu de 1744 toma los vezos como Isidoro de Saracha, nel Monesteriu de Santu Domingu de Silos.