Iruña Oka/Iruña de Oca (n'euskera Iruña Oka y en castellán, Iruña de Oca) ye un conceyu de la provincia d'Álava, País Vascu (España) qu'anguaño cunta con una población de 3.270 habitantes (INE 2016). Ye'l sestu conceyu más pobláu de la provincia, por detrás de Vitoria, Laudio, Amurrio, Salvatierra y Oyón.
El conceyu de Iruña de Oca formar en 1976 pola fusión de los conceyos de Iruña (compuestu por Víllodas y Trespuentes) y Nanclares de la Oca (compuestu por Nanclares de la Oca, Ollávarre y Montevite).
El conceyu ta formáu por 5 pueblos, que de la mesma formen conceyos: Nanclares de la Oca (oficialmente Nanclares de la Oca/Langraiz Oka), capital y principal población del conceyu. Montevite (oficialmente Mandaita/Montevite) Ollávarre (oficialmente Ollávarre/Olabarri) Trespuentes (oficialmente Tresponde/Trespuentes) Víllodas (oficialmente Víllodas/Billoda)
Ye'l conceyu más pobláu de la Cuadriella de Añana a la que pertenez, concentrando'l 35% del total d'habitantes de la rexón.
Hasta mediaos del s. XX esistió una aldega a veres del ríu Zadorra en direición La Puebla de Arganzón, ente la sierra de To y los Montes de Vitoria, llamada Lupierro y qu'apaez documentada nel Cartulariu de San Millán como Luperho.
Situación xeográfica Xeográficamente, Iruña de Oca alcontrar na zona central de la provincia d'Álava, na llamada zona de Valles Occidentales Alaveses, y raspiando yá la parte occidental de la Llanada Alavesa. En concretu, Trespuentes, Víllodas y Nanclares tán integraos na Llanada, ente que Ollávarre y Montevite allugar nel corredor que se forma ente la Sierra de Badaya y la Sierra de To. Presenta una situación especialmente estratéxica, nel puntu focal d'una encruciada de caminos que pel sur da accesu al pasu de poblar de Arganzón, puerta escontra la Meseta Norte y al Valle del Ebro, y pel oeste al corredor que se dirixe escontra Subijana Morillas, puerta a los valles de Cuartango y Valdegovía al traviés de Salinas de Añana.
Norte: Sierra de Badaya y Vitoria Oeste: Ribera Alta 75px|Puntos cardinales Este: Vitoria Sur: La Puebla de Arganzón
Toponimia El topónimu Iruña de Oca, tal que se-y conoz anguaño, provién de la unión de los nomes de los dos antiguos conceyos que tres la so fusión conformaron l'actual en 1976: Iruña y Nanclares de la Oca.
El nome Iruña yera la denominación que la ciudá romana de Veleia tenía n'euskera arcaicu. El so orixe etimolóxicu taría na unión de dos elementos; per una parte la pallabra "(h)iri", que significa ciudá n'euskera, y per otra parte, anque nun ta del tou claru, la pallabra "ona", bonu o bona n'euskera. Por tanto, "Iruña" vendría significar daqué como "La Bona Ciudá" (dellos etimoloxistes falen inclusive de "La Gran Ciudá"). Esti nome repitir en delles llocalidaes de la Comunidá Autónoma Vasca y Navarra como Iruñea (Pamplona), Irunberri (Lumbier) o Irun. Ello ye qu'en Iruña de Oca, Irún y Pamplona atopábense los trés asentimientos urbanos más importantes de l'antigua Vasconia en dómina romana. En Llatín, cada ciudá tenía un nome bien distintu: Veleia, Easo y Pompaelo respeutivamente, pero na llingua llocal teníen un nome similar.
La Oca ye debida a los templarios que mientres la Edá Media asitiar nestes tierres a les que denominaron Tierra de la Oca, por ser ésti l'animal al que veneraben.
Historia
Hasta la Edá Media Los primeros asentamientos conocíos nel área de Iruña de Oca tán asitiaos no que güei día ye'l Xacimientu Arqueolóxicu de Iruña-Veleia y daten de la Edá del Bronce (primer mileniu a.C). En dichu terrenal atopáronse restos de viviendes de planta circular y rectangulares que más tarde fueron sustituyíes por edificios romanos, que ocuparon el llugar fundando lo que llamaron Veleia. Esta ocupación tuvo llugar alredor del sieglu I e.C. y les viviendes construyíes (domus) teníen una estructura similar: patiu arrodiáu pela vivienda y dotada de cisterna de formigón romanu. Mientres el so momentu de mayor rellumanza, la ciudá cuntaba con 10.000 habitantes, siendo la tercer ciudá más grande del sur de los Pirineos siendo tan solo superada por Cesar Augusta (Zaragoza) y Tarraco (Tarragona). Los tiempos de bonanza remataron cola llegada de los Bárbaros a la Península Ibérica nel sieglu V d.C. thumb|right|200px|Restos d'un edificiu romanu en Iruña-Veleia Ye posible que los nucleos de Víllodas y Trespuentes fueren barrios esteriores de Veleia; y ye que l'orixe etimolóxicu d'esti últimu nucleu ye Transpontem ("tres la ponte", en llatín), y ye que tanto Víllodas como Trespuentes cunten anguaño con una ponte d'orixe romanu que posiblemente yera utilizáu pa comunicar los poblaos cola ciudá de Veleia.
En Nanclares, a principios del sieglu XXI, atopáronse restos de cabañes o viviendes romanes en que los sos contorna había fondes que sirvíen de descansu a los caballos. Yá hai constancia de la esistencia de dalgún pobláu previu a la llegada de los romanos, la prueba más relevante ye l'apaición d'un cercu d'orixe posiblemente celtíberu na que puede apreciase la inscripción Langrares, que daba nome al llugar, y que foi evolucionando hasta l'actual Nanclares.
Edá Media Yá na Edá Media, paez ser que los Templarios asitiar nestes tierres, y ye nesti momentu cuando según dalgunos surde'l sufixu 'de la Oca' qu'anguaño acompaña al nome de Nanclares. Les tierres en que los templarios establecer nel norte de la península Ibérica yeren conocíes como Tierra de la Oca.
Ye nesta dómina na qu'apaecen per primer vegada reflexaos na Rexa de San Millán los nucleos actuales d'Ollávarre y Montevite; el primeru nel sieglu XI y el segundu, como Montovit, en 1025.
Nanclares de la Oca y Ollávarre son citaes como villes per primer vegada nun documentu'l 21 d'avientu de 1523.
Pela redolada de Trespuentes, na Sierra de Badaia, construyir mientres el sieglu XIII una casa-torre perteneciente a la familia más poderosa de Iruña de Oca, los Martínez de Iruña, que la donaron a los Jerónimos por qu'alzaren un conventu, y en 1413, el Papa Benitu XIII aprueba la construcción. Mientres más de mediu sieglu foi habitáu polos Jerónimos hasta qu'en 1471 decídese'l zarru y abandonu por cuenta de la escasez de recursos pa sobrevivir nel llugar. Sicasí'l conventu nun ye dafechu abandonáu sinón que se realiza'l pidimientu de cesión a los monxos Agustinos, solicitú que ye aprobada pol papa Sixto IV. Los nuevos inquilinos nun van abandonar el conventu hasta l'añu 1835. thumb|right|250px|Ruines del Conventu de Sta. Catalina en Trespuentes Tanto Nanclares como Ollávarre y Montevite pertenecieron al Señoríu del Conde de Orgaz dende a lo menos principios del sieglu XV. El llabor de dichu conde yera la de recaldar tributos ente los vecinos y confirmar la designación del Procurador Xeneral del Estáu Noble y la del Alcalde Ordinariu nel Estáu Llanu. Esistía nun recintu de Nanclares una casa infanzona de los Hurtado de Mendoza o Condes de Orgaz na que Fernán Hurtado de Mendoza fundó una ermita oratoriu sirvida por Hermanes de la Orde Tercer de San Francisco que sumió nel sieglu XIX.
Sieglos XVII a XIX Mientres la Guerra d'Independencia Española hubo gran presencia de militares ingleses en Iruña de Oca, sobre manera na batalla de Vitoria. Los militares pertenecíen a la 4ª y Llixera división, que taben a les órdenes de Wellington, amás de les brigaes de caballería británica de Robert Hill, Grant, Ponsonby y la portuguesa de D'urban. La so misión yera esperar pela redolada de Nanclares hasta que les tropes de Hill tomaren los Altos de Puéblalo, lo que-yos dexaría cruciar el Zadorra ensin dificultá y atacar frontalmente'l centru de la posición imperial. Les pontes de Víllodas y Trespuentes tamién tuvieron un protagonismu yá que fueron tomaos polos ingleses estratéxicamente pa evitar la meyora de los franceses pol Zadorra.
Les Guerres Carlistes tamién tuvieron parte del so desenvolvimientu nestes tierres. Una muestra d'ello son los trés torres qu'entá güei caltiénense arrodiando Nanclares.
A finales del sieglu XIX abrió pela rodiada de Nanclares un balneariu conocíu como'l de Bolem, pero cayó na decadencia pocu tiempu dempués, y en 1914 foi adquiríu polos Hermanos Menesianos, que tresformaron l'edificiu en conventu y, más tarde y hasta l'actualidá, nun colexu. Anguaño ye un institutu priváu nel que s'imparte secundaria y cursos PCPI.
Hasta güei día Mientres la Guerra Civil Española el bandu nacional construyó a veres del ríu Zadorra, ente Víllodas y Nanclares, un campu de concentración que foi utilizáu a lo llargo de la posguerra y nel que s'encarcelaron a los opositores del nuevu réxime franquista. Funcionó ente los años 1940 y 1947 como campu, y dende entós como prisión. En 1981 l'edificiu reformóse y funcionó dafechu hasta 2011, cuando s'inauguró un nuevu centru penitenciariu nes faldes del monte San Miguel, nos Montes de Vitoria, entá dientro del términu llocal de Nanclares de la Oca.
A lo llargo del sieglu XX, dau un aumentu de la industrialización y los movimientos migratorios n'España, l'actual conceyu aumentó significativamente la so población, pasando de los 950 habitantes en 1900, a los más de 3.100 d'agora. Na actualidá Iruña de Oca cunta con dos polígonos industriales: San José los Llanos y Subillabide, y delles canteres que fueron cerrando pero qu'a lo llargo del sieglu XX fueron una de les fontes de trabayu más importantes del conceyu.
Pa la eleición de los procuradores de les Xuntes Xenerales d'Álava de 1979, usóse un sistema de circunscripciones basaes en 18 hermandaes. Iruña de Oca foi una d'eses hermandaes y tenía derechu a escoyer 1 representante al traviés de los sos conceyales nel conceyu (foi escoyíu un representante de los independientes). En 1983 esi sistema camudar pa estremar el territoriu alavés en 7 circunscripciones basaes nes cuadrielles y p'escoyer a los procuradores n'eleiciones. Anguaño Iruña de Oca ta incluyíu na circunscripción de Tierres Esparsas, dempués de qu'en 1987 volviera camudar el sistema d'eleición y pasara a estremase en 3 circunscripciones (Cuadriella de Vitoria, Cuadriella de Ayala y el restu de cuadrielles).
Na actualidá Iruña de Oca ye un conceyu dotáu de servicios básicos y comerciu, pero la cercanía y la facilidá pa movese a Vitoria perxudica en parte al sector servicios, una y bones la población aprovecha la so presencia na capital pa mercar tou lo que precisa.
Ta perfectamente comunicáu per carretera, yá que ta asitiáu xunto a l'autovía del norte (Antigua ) y ye cruciáu pola , carretera comarcal coneutada cola , autopista que comunica con Bilbao. Amás cunta con estación de tren, taxi y delles llinies d'autobús.
Economía A lo llargo de la historia del conceyu, la so economía basóse principalmente na esplotación ganadero y agrario, según la forestal. Mientres el sieglu pasáu empezar a aprovechar les fasteres de la Sierra de Badaia asitiaes al norte col fin de llograr piedra caliar, too ello por aciu canteres. Éstes, asitiaes en Nanclares y Trespuentes, dieron, sobre manera nel sieglu XX, trabayu a gran parte de la población.
Los polígonos industriales de San José de los Llanos y Subillabide cunten con numberoses empreses de too tipu y dan trabayu a otra parte de la población. Amás ta prevista una ampliación de dichos polígonos, polo que ye posible que'l númberu d'emplegaos nel conceyu aumente, y de manera indireuta la población del conceyu. La industrialización del conceyu na segunda metá del sieglu XX fizo que los habitantes de Iruña de Oca pasaren de ser mayoritariamente llabradores y ganaderos, a depender del sector industrial que foi'l nuevu motor económicu.
Iruña de Oca, y sobre manera la capital, ye un conceyu provistu de too tipu de comerciu. Podemos atopar chigres, restoranes, panaderíes, ferreteríes, peluqueríes o supermercaos ente otros servicios.
Asina, anguaño, Iruña de Oca basa la so economía na industria y el comerciu, daqué qu'oldea radicalmente cola imaxe de zona rural que se tenía antes de la industrialización.Datos económicos del conceyu de Iruña de Oca ente 1972 y 1981
Fiestes