thumb|300px|Mapa de la Marca Hispánica, Navarra y Vasconia en 814. thumb|250px|right|Mapa de los distintos reinos na península ibérica sobre l'añu 910 d. C. thumb|250px|right|Mapa de los distintos reinos na península ibérica sobre l'añu 1000 d. C. thumb|275px|Los reinos cristianos y los reinos de Taifas, añu 1030. La Marca Hispánica (o Marca Española) yera'l territoriu entendíu ente la frontera políticu-militar del Imperiu carolinxu con al-Ándalus (al sur de los Pirineos), dende finales del sieglu VIII hasta la so independencia efectiva en diversos reinos y condaos.
Foi una zona colchón creada por Carlomagno en 795 más allá de l'antigua provincia de Septimania, como una barrera defensiva ente los omeyes d'Al-Andalus y l'Imperiu Carolinxu francu (ducáu de Gascuña, ducáu d'Aquitania y la Septimania carolinxa). A diferencia d'otres marques carolinxes, la Marca Hispánica nun tenía una estructura alministrativa unificada propia.
Tres la conquista musulmana de la península ibérica, los carolinxos intervinieron nel nordeste peninsular a fines del sieglu VIII, col sofitu de la población autóctona de los montes. La dominación franca fíxose efectiva entós más al sur tres la conquista de Girona (785) y Barcelona (801). La llamada «Marca Hispánica» quedó integrada por condaos dependientes de los monarques carolinxos a principios del sieglu IX. Pa gobernar estos territorios, los reis francos designaron condes, unos d'orixe francu y otros autóctonos, según criterios d'eficacia militar na defensa de les fronteres y de llealtá y fidelidá a la corona.
El territoriu ganáu a los musulmanes configuróse como la Marca Hispánica, en contraposición a la Marca Cimera andalusí, y diba de Pamplona hasta Barcelona. De toos ellos, los qu'algamaron mayor protagonismu fueron los de Pamplona, constituyíu nel primer cuartu del sieglu IX en reinu; Aragón, constituyíu en condáu independiente en 809; Urgel, importante sede episcopal y condáu con dinastía propia dende 815; y el condáu de Barcelona, que col tiempu convertir n'hexemónicu sobre los sos vecinos, los d'Ausona y Girona.
Contestu xeográficu La población llocal de les marques yera diversa, incluyendo grupos montañeses autóctonos, íberos, hispanorromanos, vasconos, celtes, bereberes, xudíos, árabes y godos que fueron conquistaos o aliaos de los dominadores islámicos o francos. Col pasu del tiempu, los xefes y les poblaciones fixeron autónomos y reclamaron la so independencia. L'área y la so composición étnica camudaba según la fortuna de los imperios y les ambiciones feudales de los condes y valíes escoyíos p'alministrar les contornes. El cambéu de manes d'un pagu yera frecuentemente arregláu fora del campu de batalla, por aciu una compensación económica.
Árees xeográfiques qu'en distintes dómines formaron parte de la Marca son Barcelona, Besalú, Cerdaña, Conflent, Empordà, Girona, Jaca, Osona, Pamplona, Pallars, Perelada, Ribagorza, Rosellón, Sangüesa, Sobrarbe, Urgel y Vallespir.
Evolución thumb|300px|La península ibérica ente'l 1076 y el 1080. N'otros momentos d'esti sieglu tamién esistieron les taifas de Tortosa y Lleida. El restu del campu de Tarragona y la so ciudá foi conquistáu pol conde de Barcelona nel 950, anque se caltuvo despobláu. A partir d'esi momentu la frontera foise averando y reculando escontra Lleida y Tortosa. Mientres el sieglu IX, los condaos carolinxos fuéronse consolidando y los sos gobernantes adquirieron una autonomía creciente, a midida que l'Imperiu carolinxu entraba en crisis por causa de les divisiones internes. Dalgunos d'estos condaos empecipiaron polítiques d'acercamientu colos estaos vecinos musulmanes y caltuvieron bones rellaciones con ellos.
La independencia de los condaos occidentales respectu del rei Carlomagno decidir nel fracasu de tomar de Saraqusta. L'interés de Carlomagno nos asuntos hispánicos moviólu a sofitar una rebelión nel Vilayato de la Marca Cimera d'al-Ándalus, de Sulaymán al-Arabi, valí de Barcelona, que pretendía alzase a emir de Córdoba col sofitu de los francos, en cuenta de apurrir al emperador francu la plaza de Saraqusta.
Carlomagno llegó nel añu 778 a les puertes de la ciudá. Sicasí, una vegada ellí, el valí de Zaragoza Husayn negar a devasar la entrada al exércitu carolinxu. Por cuenta de la dificultá que supondría un llargu asediu a una plaza tan fortificada, con un exércitu tan alloñáu del so centru loxísticu, arrenunció.
El 15 d'agostu de 778, camín de vuelta al so reinu pol pasu de Roncesvalles, ente la collada de Ibañeta y la fondalada de Luzaide, Carlomagno col más poderosu exércitu del sieglu VIII, n'amenorgando a ruines la capital de los vasconos, Pamplona, aliaos de los Banu Qasi, sufrió una contundente emboscada por partíes de nativos vasconos, probablemente socatraos polos fieles a los fíos de Sulayman: Aysun y Matruh ben Sulayman al-Arabí, quien provocaron un escalabru xeneral na retaguardia del exércitu, mandada pol so sobrín Roldán, a base de llanza-yos roques y dardos. La Chanson de Roland inmortalizó l'eventu de la batalla de Roncesvalles. (Vease: Reinu de Navarra).
El valí de Barcelona Sulayman ben al-Arabí, xunto a otros valíes contrarios a Abderramán I, buscó l'ayuda de Carlomagno pa compensar el poder del emirato en 777. L'alcuerdu nun espolletó y Sulayman, que colaba xunto a les sos tropes a xunise a les fuercies rebalbes al emir y al exércitu de Carlomagno, foi prindáu por esti frente a Saraqusta como traidor. Mientres la Batalla de Roncesvalles foi lliberáu pol exércitu combináu de vasconos y musulmanes y retornáu a Zaragoza. Sulaymán unvió al so fíu Matruh a controlar Barcelona y Girona. A la muerte del so padre en 780, Matruh dispunxo Barcelona a favor del emiratu de Córdoba, al qu'ayudó sitiando Zaragoza en 781.
Hacia l'añu 748, Musa ibn Fortún casóse con Oneca y fueron padres, ente otros, de Musa ibn Musa. Oneca había estáu casada enantes col vascón Íñigo Jiménez de la Dinastía Jimena y yera la madre d'Íñigo Aresta, que más tarde sería'l primer rei de Pamplona, lo cual convertía n'hermanascos a Íñigo Aresta y Musa II.
Nel 785 apurrir ensin llucha Girona, fundando Carlomagno el condáu de Girona y estableciendo una primer llinia fronteriza a lo llargo del ríu Ter, con fortaleces como la de Roda de Ter.Según Imma Ollich, profesora d'Historia Medieval de la Universidá de Barcelona, "Siempres se punxo la frontera nel Llobregat, pero sabemos documentalmente que nel 789 La Seo de Urgel se adscribe al Imperiu carolinxu y en 785 facer Girona... Defendo qu'en 785 los carolinxos crean la frontera nel Ter, col so centru fundamental en La Esquerda", nel artículu "La gran muralla catalana: Una fortaleza de 100 metros topada en Roda de Ter reescribe la edá media", La Vanguardia, 9 d'avientu de 2012, páxs. 42-43.
En 789 el valí Husayn de Zaragoza sulevar de nuevu y toma el control de Zaragoza y Uesca (Wasqa). A la muerte de Matruh en 792, tomó'l poder de Barcelona Sadun al-Ruayni. Sadun viaxó a Aquisgrán, capital del imperiu carolinxu, en 797 pa solicitar de nuevu ayuda al emperador contra l'Emiratu de Córdoba, entós sol control d'Al-Hakam I. A cambéu ufiertó Madinat Barshiluna. Carlomagno unvió al so fíu Ludovico Pío que, xunto a otros nobles, pretendía tomar Barcelona pacíficamente, yá na seronda de 800. Sadun nun cumplió la so pallabra y negóse a apurrir la ciudá, polo que los francos atacar. L'asediu foi llargu y Sadun escapó en busca de l'ayuda de Córdoba. Foi prindáu, y tomó el poder Harun, postreru valí de Madinat Barshiluna. Partidariu de siguir defendiéndose del ataque francu, foi destituyíu polos sos allegaos y apurríu a los francos, probablemente'l 3 d'abril de 801. Ludovico Pío avanza hasta Tortosa. En 804 y en 810 fracasen dos espediciones pa tomar de Tortosa y la contraofensiva islámica fai-y recular hasta'l Llobregat.
L'Imperiu carolinxu se disgregó poques décades dempués, tres la muerte del fíu de Carlomagno, Lluis I el Piadosu o Ludovico Pío. Los trés fíos d'ésti (Carlos, Lotario y Luis) partiéronse l'imperiu por aciu el Tratáu de Verdún (843). La Marca Hispánica correspondió a Carlos, moteyáu «el Calvo». Amás de los sos conflictos colos sos hermanos, hubo d'encarar les invasiones normandes ente 856 y 861 nel so territoriu.
La mariña mediterránea, cuayada dende antiguu de torres de vigía contra la piratería berberisca, sufre a partir del 858 l'ataque de los normandos, que xuben pol Ebro dende Tortosa, remontar hasta'l reinu de Navarra, dexando tras les inexpugnables ciudaes de Zaragoza y Tudela, xuben depués pol so afluente, el ríu Aragón, hasta atopase col ríu Arga, que tamién remonten, lleguen hasta Pamplona y escalar, raptando al rei navarru. Y lo mesmo faen en Orihuela, remontando'l Segura.
El 16 de xunu de 877, Carlos el Calvo robló la capitular de Quierzy, cola que pretendía regulase la bona marcha del imperiu, estableciendo la heredá de los principaos y cargos condales. Esta disposición favoreció'l procesu de los condaos de la Marca Hispánica escontra la so independencia de facto a finales del sieglu IX.
Oríxenes de los condaos aragoneses Tres la conquista musulmana de la península ibérica, los condaos que darréu formaríen el Reinu d'Aragón (Aragón, Sobrarbe y Ribagorza, d'occidente a oriente), constituyéronse como marquesaos carolinxos al mandu de los cualos asitióse un marqués o gobernador francu. Sicasí, l'estatus del condáu de Sobrarbe permanez ensin esclariar, pos l'islam controlaba la ciudá más importante d'esti territoriu, Boltaña, y les rutes comerciales que travesaben los Pirineos dende'l territoriu de Sobrarbe. Nun paez qu'hubiera, nos primeros tiempos, nenguna comunidá cristiana significativa.
Sí hubo, sicasí, creación de monesterios, cultivu de tierres de llabor y actividá ganadera nel nucleu primitivu d'Aragón y en Ribagorza. El condáu d'Aragón articulábase en redol al ríu Aragón, desenvolviéndose nos valles d'Ansó, Fechu, Aisa y Canfranc y que'l so centru eclesiásticu y cultural yera'l monesteriu de San Pedro de Siresa y, más tarde, la ciudá de Jaca.
A fines del sieglu VIII, los cristianos montañeses fueron apoderaos pol poder carolinxu y, al frente del primixeniu Aragón, asitiaron a un conde francu llamáu Aureolo. A la so muerte en 809 fuercies de la cora Harkal-Suli, división alministrativa del emiratu de Córdoba qu'entendía aproximadamente l'actual provincia de Uesca, ocuparon fugazmente el condáu d'Aragón. Pero nun se caltendríen nin un añu esti dominiu, pos en 810 el conde autóctonu Aznar I Galíndez, posiblemente alzáu al poder col sofitu del rei de Pamplona Íñigo Aresta, llogró de nuevu'l condáu.Rodríguez Picavea Matilla (1999), páxs. 8-9. Darréu foi espulsáu d'estes tierres por García Galíndez «el Malu», anque como compensación foi-y asignáu'l gobiernu de los condaos d'Urgel y Cerdaña.María del Pilar Rábade Obradó, Eloísa Ramírez Vaquero y Juan F. Utrilla Utrilla, La dinámica política, Ediciones AKAL, 2005, páxs. 290-291. A pesar d'ello, Aznar I Galíndez estableció una dinastía condal hereditaria n'Aragón dende la primer década del sieglu IX, cuidao que'l so fíu Galindo Aznárez I (o Galindo Aznar), gobierna'l condáu d'Aragón dende los años 830 hasta mediaos o finales de la década de 860, poder que s'estendió tamién al condáu de Pallars.Rodríguez Picavea Matilla (1999), páx. 9.María del Pilar Rábade Obradó, Eloísa Ramírez Vaquero y Juan F. Utrilla Utrilla, La dinámica política, Ediciones AKAL, 2005, páx. 291. El condáu, lliberáu de la dependencia de los francos, quedó sicasí so la influencia del reinu de Pamplona. A pesar d'ello, el condáu aragonés llogró caltener la so identidá social y alministrativa.Thomas Bisson, The Medieval Crown of Aragon: A Short History, Oxford University Press, 1986, páxs. 10-11.