Napoleón Bonaparte foi emperador de Francia, militar y home d'estáu pertenecíente a la Casa de los Bonaparte. Xeneral na dómina de la Revolución Francesa, foi artífiz del golpe d'Estáu de 18 de Brumario convirtiéndolu en gobernante de Francia como Primer Cónsul de la República dende Payares de 1799 a mayu de 1804, pa convertise posteriormente n'Emperador y Rei d'Italia dende mayu de 1804 a abril de 1814 y nuevamente por pocu tiempu dende marzu hasta xunu de 1815.
Napoleón ye consideráu un xeniu militar, encabezando campañes béliques glorioses, asina tamién como derrotes escandaloses. Les sos guerres de conquista convirtiéronse nes mayores guerres conocíes hasta entóncenes n'Europa, involucrando a un númberu de soldaos enxamás visto nos exércitos hasta esi momentu.
Nel periodu de poco más d'una década, algamó'l control de casi tol occidente y parte central d'Europa por conquistes o aliances y solo foi tras la so derrota na Batalla de les Naciones cerca de Leipzig n'ochobre del 1813 que se viere obligáu a abdicar unos meses depués. Tornó a Francia na dómina nomada como los Cien Díes y foi decisivamente derrotáu na Batalla de Waterloo en Bélxica, el 18 de xunu de 1815, siendo exiliáu a la islla de Saint Helena onde morrió.
Aparte de les sos proeces militares, a Napoleón tamién se lu conoz pol establecimientu del Códigu Napoleónicu y ye consideráu por dalgunos un «monarca illumináu» pola so estraordinaria capacidá de trabayu; taba en varios llugares casi al mesmu tiempu. La so memoria prodixosa y la so inigualable llucidez, permitíen-y conocer y recordar el más mínimu detalle. Nun dexaba nada al azar y nun consentía que naide improvisare. Otros, ensin embargu, considerábenlu un dictador tiránicu cuyes guerres causaron la muerte de millones de persones. Ensin llugar a dubia, ye'l personaxe que marcó l'aniciu del sieglu XIX y la posterior evolución de la Europa d'anguaño.
Primeros años Ñacíu n'Ajaccio (Córcega), foi bautizáu col nome de Napoleone Buonaparte (Nabolione o Nabulione en corsu), namás un añu depués de que Francia comprara la islla a la República de Xénova. Napoleone años depués camudó'l so nome pol más francés de Napoléon Bonaparte. El rexistru más antiguu d'esti nome alcuéntrase nun informe oficial fecháu el 28 de marzu de 1796.
La so familia formaba parte de la nobleza llocal. So pa, Carlo Bonaparte, abogáu, foi nomáu en 1778 representante de Córcega na corte de Lluis XVI, llugar onde permaneció por dellos años.
So ma, María Letizia Ramolino foi la figura fundamental na so infancia. Avanzada a la so dómina, exixía a los sos ocho fíos que se bañaren diariamente, cuando lo común yera bañase, llegao'l casu, una vegada al mes. Napoleón, de carácter foín y atristayáu, caltúvose apartáu de los sos collacios. Gustaba-y tar solu pa meditar y sentía fonda aversión hacia los franceses, a los qu'acusaba de caltener la opresión escontra los corsos. Nun yera bon estudiante y sólo-y preocupaben les matemátiques, ciencia na que progresaba asombrosamente. Tamién se dedicó a la llectura d'obres de la lliteratura clásica como Historia Universal de Polibio; Vides Paraleles de Plutarcu o Espedición d'Alexandro d'Arriano de Nicomedia, obres que tuvieron una fonda influencia nel so espíritu.
So pá algamó a que Napoleón y el so hermanu Xosé se treslladaren a la Francia continental, pa estudiar na escuela militar francesa de Brienne-le-Château a la edá de 10 años. Enantes d'entrar debía deprender francés, idioma que faló con un marcáu acentu italiano pol restu de la so vida. Algamó notes destacaes en matemátiques y xeografía, consiguiendo tamién les notes necesaries p'aprobar les demás materies. Tres la so graduación en 1784, foi almitíu na École Royale Militaire de París. Anque buscara nun principiu una formación naval, terminó estudiando artillería na École Militaire. Depués de la so graduación en setiembre de 1785, foi comisionáu como teniente segundu d'artillería. Tomó les sos nueves obligaciones en xineru de 1786, a la edá de 16 años.
Napoleón sirvió na guarnición de Valence y d'Auxonne hasta l'españíu de la Revolución Francesa (anque se tomó casi dos años de llicencia en Córcega y París). Poco depués d'entamar la revolución, Napoleón alcontrábase en Córcega. Dio'l so sofitu a la faición xacobina y algamó'l rangu de comandante segundu de la Guardia Nacional de Voluntariu de la isla. Depués d'entrar en conflictu col líder nacionalista Pasquale Paoli (antiguu héroe de Napoleón), Bonaparte y la so familia escaparen a Francia, onde aportaron en xunu de 1793.
Campañes d'aniciu A traviés del gabitu dau pol so collaciu Saliceti, algamó'l rangu en comandante d'artillería nes fuercies franceses de Toulon que s'amotinaren escontra'l Réxime del horror. Una vegada que la ciudá foi ocupada por tropes britániques, iguó un plan que resultó esitosu. Colocando los sos cañones estratéxicamente obligó a la flota inglesa a abandonar el puertu, lo que-y permitió l'asaltu y ocupación de la ciudá, en cuya aición Bonaparte resultó firíu de poca consideración. Esta aición fizo-y ganar el puestu de xeneral de brigada. Cuando foi mandáu a Xénova por órdenes superiores nuna misión secreta hacia xunetu de 1794, muerre Maximilien Robespierre, convirtiéndose Napoleón en blancu de sospeches orixinaes pola so amistá íntima con Augustin Robespierre, hermanu menor de Maximilien. Por esti fechu foi arrestáu por dos selmanes, siendo lliberáu por falta de pruebes.
En 1795 Bonaparte alcontrábase en París cuando'l 3 d'ochobre, realistes y contra-revolucionarios entamaron una protesta armada escontra la Convención. A Bonaparte encomendaron-y dirixir a un improvisáu exércitu na defensa de la Convención nel Palaciu de les Tulleríes. Consiguió dalgunes pieces d'artillería col gabitu d'un xoven oficial de caballería, Joachim Murat, que posteriormente convertiríase nel so cuñáu, y llogró repeler a los insurxentes. Esti trunfu dio-y una gran fama y poder sobre'l nuevu Direutoriu, de mou particular sobre'l so líder, Barras. Poques selmanes depués, el 9 de marzu de 1796, cásase cola amante de Barras, Joséphine de Beauharnais.
La campaña d'Italia de 1796-97 Díes depués del so casamientu, Bonaparte tomó'l mandu del Exércitu d'Italia, al qu'encabezó esitosamente na invasión de dichu país. Enantes de partir, emponderó a les sos tropes con nestes pallabres: Soldaos: tais mal vestios y mal alimentaos. El gobiernu débevos muncho. Grandes provincies y ciudaes sedrán vueses. Ellí tendréis gloria y riqueza. Por aquella dómina ganó'l nomatu de «pequeñu cabu» en virtú de la so camaradería coles tropes. Llogró sacar a les fuercies austriaques de Lombardía y derrotó al exércitu de los Estaos Papales. A raíz de que'l Papa Píu VI protestare pola execución del rei Lluis XVI, Francia arrespondió anexonándose dos pequeños territorios papales. Ensin embargu, Bonaparte ignoró les órdenes del Direutorio de marchar escontra Roma y destronar al Papa. Nun foi sinón un añu depués que'l Xeneral Berthier atropó Roma y apresó al Papa, quien posteriormente morrió por una enfermedá en cautiveriu. En 1797, Bonaparte al mandu del exércitu derrotó socesivamente a cuatro xenerales austriacos cuyes tropes yeren superiores en númberu y forzó a Austria a firmar un acuerdu de paz. El resultante Tratáu de Campoformio dio-y a Francia'l control de la mayoría del norte d'Italia, asina como'l de los Países Baxos y l'área del Rín. Una cláusula secreta prometía otorgar Venecia a Austria. Bonaparte marchó escontra Venecia ocupándola y finando con más de 1.000 años d'independencia. Posteriormente, en 1797, Bonaparte organizó los territorios ocupaos n'Italia no que se nomó como la República Cisalpina.
Napoleón Bonaparte foi un estratega brillante. Llogró absorber los conocimientos militares esenciales de la so dómina y aplicalos esitosamente. Como planificador nel campu de batalla foi bien conocíu pola so creatividá nes táctiques de movilización de l'artillería. Ensin embargu'l so ésitu non se debía únicamente al so carácter innovador, sinón al so fondu conocimientu y intelixente aplicación de les táctiques convencionales militares. Como él dicía: «Lluché en sesenta batalles y nun aprendí nada que nun supiere anteriormente». Como oficial d'artillería, desarrolló nueves táctiques y emplegó l'artillería como una fuercia móvil pa espaldar los ataques d'infantería , beneficiándose de la ventaya teunolóxica de Francia en materia d'armamentu. Foi conocíu como un comandante agresivu, que cuntaba cola llealtá de soldaos altamente motivaos. Tamién foi'l primeru que fizo uso de sistemes de telecomunicaciones, la nomada llinia Chappe de semáforos, implantada en 1792. Tamién foi un maestru en materia d'espionaxe y d'engañu. Frecuentemente ganó batalles al conocer d'antemano'l movimientu de les tropes enemigues.
Na campaña d'Italia Bonaparte convirtióse nuna figura influyente na política francesa. Espublizó dos periódicos, d'aniciu pa les sos tropes, pero circulaben tamién por Francia. En mayu de 1797 fundó un tercer periódicu espublizáu en París nomáu «Le Journal de Bonaparte et des hommes vertues». Les eleiciones de 1797 dieron-yos a los realistes mayor poder, lo qu'alarmó a Barras y a los sos aliaos nel Diretoriu. Los monárquicos, pola so parte, entamaron a criticar a Bonaparte acusándolu d'haber saquiao Italia y d'habese excedío na so autoridá al negociar con Austria (lo cuál n'ambos casos yera cierto). Bonaparte mandó con prontitú al Xeneral Augereau a París pa encabezar un golpe d'estáu el 4 de setiembre, eliminando políticamente a los realistes. Esto devolvió nuevamente a Barras el control, pero agora dependía de Bonaparte pa permanecer nel so cargu. Depués de finar les negociaciones con Austria, Napoleón tornó a París n'avientu siendo recibíu como un héroe conquistador y la fuercia dominante nel gobiernu, muncho más popular que los Direutores.
La espedición a Exiptu thumb|300px|Napoleón colos apestaos de Jaffa En marzu de 1798 Bonaparte propunxo llevar a cabu una espedición pa colonizar Exiptu, entóncenes una provincia Otomana, col oxetivu de protexer los intereses comerciales franceses y cortar la ruta de Gran Bretaña a la India. El Direutoriu, preocupau pol alcance y el costu de la espedición, aprobó aína la empresa dao que significaba sacar a Bonaparte del centru de poder.
Dalgo poco habitual de dicha espedición ye la inclusión duun bon númberu de científicos, lo cuál, según dalgunos, reflexaba la devoción de Bonaparte a los principios ya idees del entóncenes periodu de Ilustración. Otros, ensin embargo, viéronlo como una maniobra propagandística que sólo diba a la gueta d'esconder les intenciones imperialistes de Napoleón. Bonaparte tamién emitió proclames nes cuáles representábase como lliberador del pueblu exipcianu, sometíu pol xugu Otomanu y allabando los preceptos del Islam. Esta maniobra nun foi esitosa dao que'l pueblu exipcianu siempre vio a los franceses como una fuercia d'ocupación.
La espedición de Bonaparte tamién conquistó Malta y desembarcó n'Alexandría el [1 de xunetu] de 1798, eludiendo temporalmente a l'Armada Británica . Aunque los franceses ganaron la decisiva batalla de les Pirámides (con un exércitu de 25.000 homes enfrentaos a 100.000 del enemigu), la flota francesa viose arrasada polos buques del Almirante Nelson na Batalla del Nilu. L'oxetivu de Bonaparte de fortalecer el Mediterraneu viose frustráu, si bien llogró consolidar el so poder n'Exiptu, non ensin sofocar enantes diverses revueltes populares. Bonaparte ordenó que n'Exiptu la servidumbre y el feudalismu fueren abolíos y los derechos básicos de los ciudadanos garantizaos. La situación propició'l desarrollu d'importantes estudios sobre l'Antiguu Exiptu ente los que destacó'l descubrimientu de la Piedra de Rosetta. Por otra parte l'exércitu francés fracasó nel so intentu por colonizar Siria en 1799, pero llogró la vitoria sobre los otomanos en Aboukir.
La Francia napoleónica
El golpe d'estáu del 18 de Brumario