thumb|Retablu mayor de la ilesia de San Xuan el Real, Calatayud, España. thumb|Retablos na ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Tudela de Duero), con talles de Gregorio Fernández. thumb|Retablos nel Muséu del Retablu instaláu na ilesia de San Esteban (Burgos). La disposición del retablu mayor ye la convencional; non asina les d'otros retablos exhibíos, qu'aprovechen los espacios disponibles. Pa la so función llitúrxica, los retablos habíen d'asitiase tres un altar, fora l'altar mayor o'l d'una capiya llateral. thumb|Retablos húngaros de los sieglos XV y XVI nel Muséu de Belles Artes de Budapest. thumb|Retablos españoles de la mesma dómina nel Muséu de Belles Artes de Valencia. thumb|Retablu mayor y llaterales na ilesia de Santa Rosa de Lima ("Las Rosas") en Morelia.Templu de Santa Rosa de Lima en Morelia . thumb|Retablu ayacuchano, una forma d'arte popular.

El retablu ye la estructura arquiteutónica, pictórica y escultórica que s'asitia detrás del altar nes ilesies católiques de ritu llatín, nes ilesies orientales (en comunión con Roma o non) nun hai una función asemeyada, dada la presencia del iconostasiu, y nes protestantes suel optase por una gran amenorgamientu de la decoración). La pallabra provién de la espresión llatina retro tabula ("tres l'altar").Según el DRAE: Del b. lat. retaulus, y esti del lat. retro, detrás, y tabŭla, tabla. Les fontes discrepen sobre la identificación de tal "tabla" coles del propiu retablu o cola mesa del altar: The Spanish word retablu was derived from the Latin term retro tabula for "behind the altar" (retro for back and tabula for board, tablet; the Latin tabulum means table) (Art and Faith in Mexico: The Nineteenth Century Retablu Tradition). From the low Latin retaulus (retro-tabula), something "behind the table" or altar. (The Art and Architecture of the Texas Missions - Páxina 218). Deriva del llatín vulgar, retaulus (Llatín: retro tabula, lliteralmente, detrás de la mesa) (Los retablos del sieglu XVIII nel sur d'España, Portugal y Méxicu - Páxina 15). ...ponse esti tableru tras del altar, d'ende'l so nome: retro tábula (Manual d'arte cristiano... - Páxina 317) Pa designar el mesmu términu emplégase tamién la espresión "pieza d'altar" (más propia de la llingua inglesa –altarpiece–, onde s'estrema retable de reredos)En llingua inglesa establezse una diferencia ente dos tipología de altarpieces, la denominada reredos y la denominada retable. Nicolas Pioch, Webmuseum, 14 Oct 2002: Altarpieces estrema into two main types: the reredos, which rises from ground level behind the altar, and the retable, which stands either on the back of the altar itself or on a pedestal behind it. Many altars have both. La etimoloxía de "reredos" provién del anglo-normandu o del francés antiguu areredos, y este de arere (detrás -del llatín ad retro-) y dos (llombu -del llatín dorsum-). Dictionary of the English Language, 2000, Houghton Mifflin Company; Collins English Dictionary, HarperCollins Publishers, 1991 (The free dictionary). The foreign "retable" is, therefore, what should in English be called a "reredos" (q.v.), though that is not in modern usage a movable feature. Encyclopedia Britannica, 1911* REREDOS (Anglu-Fr. areredos, from arere, behind, and dos, back), an ornamental screen of stone or wood built up, or forming a facing to the wall behind an altar in a church. Reredoses are frequently decorated with representations of the Passion, niches containing statues of saints, and the like. In England these were for the most part destroyed at the Reformation or by the Puritans later; a few medieval examples, however, survive, e.g. at Christchurch, Hants. In some large cathedrals e.g. Winchester, Durham, St Albans, the reredos is a mass of splendid tabernacle work, reaching nearly to the groining. In small churches the reredos is usually replaced by a hanging or parament behind the altar, known as a dossal or dorsal. (See also Altar.) For the legality of images on reredoses in the Church of England, see Image. The use of the word reredos for the iron or brick back of an open fire-place is all but obsolete. o la italiana pala d'altare (o ancóna). Giovanni Gheradini Voci y maniere di dire italiane additate a'futuri vocabolaristi, Bianchi y comp., 1838, vol. 1, pg. 646: ANCÓNA. Sust. f. Tavola dipinta, quadro... deriva dil greco Eicon... [esto ye, de εἰκών -eikon, imaxe, iconu-]... Alberti, il qual diz qui per "Ancona" si intende "Tavola o Quadro grande di altare". Ma, oltreche gli artisti in tal signif. speciale usano la voce "Pala"... Architettura, 1963, pg. 117: ... al gotico, che adotta quindi la Pala o Ancóna, sotto la partitura del trittico y più frequentemente del polittico.

Introducción Col nome de retablu mayor desígnase particularmente al que preside'l altar mayor d'una ilesia; yá que les ilesies pueden tener otros retablos asitiaos tres los altares de caúna de les capiyes. El términu "tabla" fai referencia al soporte de les pintures (que tamién puede ser el llenzu), y la so multiplicidá indicar colos términos dípticu, trípticu o polípticu (disposición que tamién pueden tener obres devocionales de menor formatu non destinaes a un altar, como El xardín de les delicies).

Los retablos realizáronse con tou tipu de materiales (toa clase de maderes, toa clase de piedres, toa clase de metales, esmalte, terracota, estuco, etc.) y pueden ser escultóricos (en distintos graos de relieves o con figures de bultu redondu), o bien pictóricos; ye tamién bien frecuente que sían mistos, combinando pintures y talles.

Dende finales del sieglu XIII fueron los elementos más relevantes na decoración interior de les ilesies, tantu na Europa septentrional (Alemaña, Flandes –una tipoloxía específica recibe'l nome de "retablos d'Amberes"–,* Barbara Welzel, Thomas Lentes, Heike Schlie (Hrsg.): Das „Goldene Wunder“ in der Dortmunder Petrikirche. Bildgebrauch und Bildproduktion im Mittelalter (= Dortmunder Mittelalter-Forschungen. Bd. 2). 2. Auflage. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2004, ISBN 3-89534-582-2. Godehard Hoffmann: Compound altarpieces in context. In: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Jaarboek. 2004/05, ISSN 0770-3104, S. 75–121. Marjan Buyle, Christine Vanthillo (Hrsg.): Retables Flamands et Brabançons dans les monuments belges (= M & L Cahier. 4). Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Brüssel 2000, ISBN 90-403-0104-2. Hans Nieuwdorp (Hrsg.): Antwerp Altarpieces. 15th–16th centuries. Museum voor Religieuze Kunst, Antwerpen 1993 (Ausstellungskatalog, Kathedrale zu Antwerpen, 26. Mai bis 3. Oktober 1993, 2 Bände).

Fuentes citaes en :de:Antwerpener Retabel) como na meridional (Italia, y especialmente nos reinos cristianos de la Península Ibérica, onde la retablística algamó un desenvolvimientu estraordinariu, espublizándose poles colonies hispano-portugueses n'América y Asia). El retablu español, nos. 3-5 de Imafronte, 1987-1989 Retablos españoles en Centru Virtual Cervantes La preferencia por esta forma artística fixo qu'en munchos casos quedaren ocultos tres los retablos frescos románicos anteriores.frescos-de-salvador-no-se-estudiaron--pese-a afayase-en-1989_500487.html Los frescos d'El Salvador nun s'estudiaron magar afayase en 1989. Sant Serní de Baiasca .

Nos de gran complexidá collaboraben arquiteutos, escultores, estofadores, doradores, carpinteros y entalladores, polo que la so ellaboración yera un procesu costoso y lento, sobre manera nos exemplares de mayor valumbu. El so estáu de caltenimientu dependió de múltiples factores, ente los que s'atopen les agresiones bienintencionadas a les que se vieron sometíos mientres sieglos (llimpieces y "embellecimientos" desaparentes), los saqueos o destrucciones en contestos bélicos o conflictivos de bien distintu tipu, y el deterioru por cuenta de condiciones físiques adverses. Consiguientemente, el so restauración ye igualmente problemática y especializada.Restauración de retablos, Diputación de Valladolid.

Los retablos suelen adoptar una disposición xeométrica, estremándose en "cuerpos" (seiciones horizontales, dixebraes por moldures) y "cais" (seiciones verticales, dixebraes por pilastres o columnas). Les unidaes formaes por esta cuadrícula de cais y cuerpos denominar "encasamentos",Adornu de faxes y moldures nuna paré o bóveda y tamién nicho (cuévanu d'un muriu p'asitiar una estatua, xarrón o cosa asemeyada), lo que más de cutiu s'entiende como fornica. El mesmu DRAE recueyi encasamiento, anque esi términu tien otru usu: reparu de les cases, esto ye, lo que se más de cutiu entiéndese como caltenimientu. Nun tien de confundir se con casoriu . y suelen allugar representaciones escultóriques o pintures. El conxuntu d'elementos arquiteutónicos qu'enmarquen y estremen el retablu denominar "mazonería".El DRAE definir como fábrica de cal y cantar - obra de relieve bordáu d'oru y plata de resalte conxuntu de delles pieces de plata o oru que se faíen pal serviciu de les ilesies (esta última acepción, seañalada como usu antiguu) . Nun tien de confundir se con masonería. Tamién hai exemplares que s'entamen de forma más senciella, con una escena única centrando l'atención.* Glosariu de términos en CVC (Centru Virtual Cervantes) Glosariu en UCLM (Universidá de Castiella-La Mancha) Retablu: Terminoloxía básica ilustrada n'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty (GCI).

El retablu suel alzase sobre un zócalo pa evitar el mugor del suelu. La parte inferior que sofita sobre'l zócalo llámase bancu o predela, y dispónse como una seición horizontal a manera de frisu que de la mesma puede tar estremada en compartimientos y decorada. L'elementu que remata tola estructura puede ser una "luneta" semicircular o una "escayu" o "remate n'áticu áticu"; como correspuende a la so posición dominante, suel acutar a la representación del Padre Eternu o a un Calvariu. Tol conxuntu protéxese dacuando con una moldura llamada guardapolvo, bien habitual nos retablos góticos. Los retablos articulaos (carauterística común nos notables retablos flamencos qu'algamaron gran influencia n'Italia -trípticu Portinari- y España -estilu hispano-flamencu-)Retablos flamencos n'España, en Artehistoria dexaben presentar dos disposiciones: abiertu y zarráu, anque dacuando la complexidá ye mayor (altar de Isenheim). La posición "zarráu" de los retablos flamencos solía contener grisalles (una representación pictórica qu'asemeya -al trampantojo- escultures de piedra). L'articulación de los retablos anició la denominación alemana Flügelaltar (lliteralmente "altar d'ales").

A partir del sieglu XV, tomó relevancia'l tabernáculo o sagrariu (llugar onde se guarden les formes sagraes), que pasu ente pasu centralizó l'espaciu del retablu hasta convertise, n'ocasiones, nel so elementu principal, adoptando inclusive formes exentes ya independientes.Juan José Martín González, Sagrariu y manifestador nel retablu barrocu español, en Imafronte, ISSN 0213-392X, Nº. 12-13, 1996-1997, páxs. 25-50

La Reforma Protestante del sieglu XVI, carauterizada por un marcáu aniconismo, qu'en dellos casos llevó a la iconoclasia (con mayor intensidá nel anabaptismu y el calvinismu, menor nel luteranismu, mínima nel anglicanismu -onde explícitamente autorízase l'usu de retablos-Retables may be lawfully used in the church of England (Liddell Beale, 1860, 14 P.C.); citáu en Encyclopedia Britannica, 1911), práuticamente esanició l'usu de retablos ya imáxenes sagraes nos territorios que protagonizaron el movimientu (Alemaña del norte, Suiza, Holanda, Inglaterra, Escandinavia). En dellos casos sumieron exemplos magníficos de dómines precedentes; ente que la tradición imaginera y la retablística llindóse sustancialmente a los países católicos, onde inclusive s'intensificó de resultes de la Contrarreforma.C.M. Martín Jiménez y A. Martín Ruiz, Retablos escultóricos Renacentistes y Clasicistes, Valladolid: Diputación Provincial, 2010.

Retablu como representación narrativa serializada y como escenariu