José María Orellana Pinto foi un políticu, inxenieru y militar guatemalianu. Mientres el gobiernu del presidente llicenciáu Manuel Estrada Cabrera foi direutor del Institutu Nacional Central pa Homes, xefe del Estáu Mayor y ministru d'Instrucción Pública. Darréu, foi presidente de Guatemala ente 1921 y 1926, en derrocando al presidente unionista conservador Carlos Herrera y Luna nun golpe d'estáu patrocináu pola United Fruit Company. Mientres el so gobiernu se instituyó al Quetzal como moneda de Guatemala y ratificáronse toles concesiones que'l gobiernu de Estrada Cabrera fixéralu a la frutera d'Estaos Xuníos y qu'Herrera y Luna nun quixera ratificar. José María Orellana morrió en 1926, a los cincuenta y cuatro años y so circunstancies sospechoses. Foi enterráu na capital guatemaliana con honores d'estáu.
Biografía
Primeros años José María Orellana Pinto yera'l fíu d'Esteban Orellana y Leonora Pinto. Foi un militar de carrera graduáu como subteniente d'Infantería na Escuela Politéunica en 1890 y como inxenieru topógrafu de la Escuela Facultativa d'Inxeniería en 1895. Yá cuando'l presidente Manuel Estrada Cabrera taba nel poder y había militarizado la educación media pa homes, foi direutor del Institutu Nacional Central pa Homes ente 1902 y 1904; ente'l so alumnos atopaba l'escritor Virgilio Rodríguez Beteta, quien darréu sería embaxador de Guatemala ante delles naciones.
El xeneral Guillermo Flores Avendaño —futuru presidente de Guatemala y quien foi'l so subalternu nel Exércitu describir asina: «Nel exércitu considerábase-y como'l xeneral de mayor prestíu: Valiente, serenu, ilustráu, caballeroso, nidiu hasta l'arrogancia cuando había que selo y enérxicu ya inflexible si la necesidá del mandu esixir. No físico, a pesar del so color moricu de tonu xubíu, yera dueñu de cualidaes que-y daben curiosu a la so persona: de gran estatura, gayardu desenvueltu de maneres, mirada franca y voz insinuante, inspiraba respectu y enfotu. Obedecíase-y ensin pestañar, seguro de que los sos órdenes yeren xustes y responsables. Nuna pallabra tenía bien ganada la fama de ser tou un home y un gran xeneral».
Gobiernu del llicenciáu Manuel Estrada Cabrera
170px|miniaturadeimagen|left|Xeneral Orellana en 1908, cuando yera Xefe del Estáu Mayor del Presidente Manuel Estrada Cabrera.
Foi electu diputáu en delles oportunidaes, como miembru del Partíu Lliberal, y tamién foi Xefe del Estáu Mayor del presidente Estrada Cabrera depués de ser ascendio a xeneral de Brigada en 1906; cuando fungía como tal, el 29 d'abril 1907, diba xunto al presidente cuando ésti sufrió'l Atentáu de La Bomba atentáu d'una bomba, que fuera planiáu polos hermanos Ávila Echeverría y dalgunos de los parientes y amigos d'estos. Milagrosamente, tanto'l presidente como Orellana salieron ilesos del atentando y empecipiaron la persecución de los perpetradores del mesmu casi de momentu.
Pa 1908, la ilesia de Santu Domingu camudara'l percorríu del so solemne de Vienres Santu pa pasar frente a la Casa Presidencial, asitiada na 7ª avenida sur de la Ciudá de Guatemala. Esta circunstancia foi tenida en cuenta por dellos cadetes y oficiales de la Escuela Politéunica, quien alvirtieron que'l capirote del traxe de cucuruchu —que cubría la cara de los penitentes— yera ideal pa esconder a posibles conspiradores. Los cadetes concibieron un plan senciellu: aprovechando que la procesión diba pasar frente a la casa del presidente, diríen amarutaos de cucuruchos, invadiríen la casa presidencial y prindaríen a Estrada Cabrera. Pero pal Miércoles Santu d'esi añu los conxuraos taben presos: dos d'ellos, mientres un enfile nuna fonda, falaren de más y terminaren na cárcel. Estrada Cabrera, una vegada que supo de la conxura, punxo palizadas frente a la so casa, prohibió que la procesión pasara enfrente y prohibió l'usu de los capirotes nel traxe de cucuruchu.
El 20 d'abril de 1908, mientres la receición oficial del nuevu ministru plenipotenciario d'Estaos Xuníos Guillermo Heimke nel Palaciu de Gobiernu, el cadete de la Escuela Politéunica Víctor Manuel Vega, en vengación pola prisión y les tortures de los sos xefes y amigos, disparó-y a Estrada Cabrera a espetaperru, pero'l proyeutil solo mancó a ésti nel deu meñique. L'Estáu Mayor del presidente, al que pertenecía l'entós coronel Mauro de León xunto col xeneral José María Orellana, fíxose cargu de la situación rápido.
Enfurecido, y a manera d'escarmientu popular, Estrada Cabrera ordenó fusilar a práuticamente tola compañía de cadetes a la cual pertenecía Vega, sacante a dos integrantes, Rogelio Girón y Manuel Furtiate, quien fueron llevaos a la penitenciaría central ensin da-yos razón dalguna. En cuanto al cadete Vega, ésti morriera nel llugar onde intentó perpetar el magnicidiu, cayendo a los pies de Estrada Cabrera al ser algamáu poles bales de los guardias d'ésti. El presidente ordenó que la escuela militar fora disuelta, l'edificiuQue taba allugáu nel antiguu conventu de la Ilesia de la Recoyida na Ciudá de Guatemala baltáu y que se regara sal sobre los cimientos. Numberosos militares fueron encarcelaos, incluyendo dellos xenerales allegaos al presidente.
Darréu, Orellana foi ministru d'Instrucción Pública a principios de 1920.
Terremotu de Cuilapa de 1913
El día sábadu 8 de marzu de 1913 un terremotu de magnitú 6.4 azotó al territoriu de Santa Rosa, destruyendo a la cabecera departamental, Cuilapa. Tanto'l terremotu inicial como los retruques destruyeron munches cases, escueles ya inclusive la catedral y la prisión, con una considerable cantidá de víctimes mortales; similar destrucción sufrieron les llocalidaes de Cerro Redondo, Llanu Grande y El Zapote tamién sufrieron daños considerables. Tamién fueron estropiaos seriamente los poblaos de Fraijanes, Pueblu Nuevu Viñes, Coatepeque y Jalpatagua. Nel área del epicentru, el terremotu provocó derrumbes y bloquéu de caminos y carreteres, ya inclusive se reportó un llargu resquiebru que se formó nel Cuetu Los Esclavos.
Por cuenta de la destrucción de Cuilapa, ente 1913 y 1920, Barberena desempeñóse como cabecera departamental, por alcuerdu gubernativu del 10 de marzu de 1913, emitíu pol presidente Estrada Cabrera; el xeneral José María Orellana tuvo al cargu de la transición de les cabeceres, xunto col xeneral José María Letona.
Ascensu al poder
Los miembros del partíu unionista utilizaron escusar unión centroamericana pa formar el so partíu a finales de 1919 anque'l verdaderu fin fuera'l derrocamientu de Estrada Cabrera. Por esta razón y por cuenta de la proximidá de la celebración del centenariu de la independencia'l 15 de setiembre de 1921, entainar a roblar la Constitución de Tegucigalpa llei fundamental de la nueva Federación Centroamericana. Esta constitución federal cadecía de dellos defectos: Utilizaba un sistema d'executivu con trés presidentes, sistema que demostrara'l so infectividad en munches ocasiones Nun faía mención del futuru serviciu de les deldes esternes de los trés estaos constituyentes Dexó la sede del gobiernu federal nel centru del más débil y instable de tolos estaos constituyentes: Hondures..
Magar esti pactu nunca funcionó si resultó na aprobación internacional del gobiernu de facto del xeneral Orellana, pos los Estaos Xuníos utilizaron a la constitución como escusa llegal aduciendo que preferíen un estáu estable y soberanu dientro de la federación a tener qu'empezar con un nuevu proyeutu centroamericanu. En realidá, esto foi una escusa, pol gobiernu norteamricano taba al tanto de que la United Fruit Company patrocinara'l golpe d'estáu del xeneral Orellana porque Herrera negárase a ratificar les concesiones que la frutera llogró mientres el réxime de Manuel Estrada Cabrera.
El descontentu producíu ente los políticos cabreristas del país y la oposición a ratificar contratos cola UFCO y otres empreses estranxeres dieron llugar a que'l presidente Carlos Herrera y Luna fuera depuestu nun golpe d'estáu empobináu pol xeneral Orellana]] en 1921 quien cuntó col patrociniu de la United Fruit Company y cola ayuda de dellos militares, ente los que s'atopaba'l xeneral Jorge Ubico Castañeda. El modus operandi de la UFCO foi espuestu na una conversación qu'apaez na obra de teatru El tren mariellu pol autor guatemalianu -y ex-ministru d'educación y embaxador de los gobiernos revolucionarios de Juan José Arévalo y Jacobo Arbenz Guzmán- Manuel Galich.
200px|miniaturadeimagen|Xeneral José María Orellana (derecha) y xeneral Jorge Ubico (esquierda) -xefe de la policía secreta- depués del golpe d'estáu que derrocó a Herrera en 1921.
Gobiernu miniaturadeimagen|200px|30 de xunu de 1922: Miembros de la familia García Granados intercediendo ante'l xeneral Orellana pol pilotu coronel Miguel García Granados, quien taba presu en participando nun intentu de golpe d'estáu. Orellana dexó en llibertá al coronel por ser descendiente del ex-presidente Miguel García Granados.
El 5 d'avientu de 1921, tres el derrocamientu del presidente Carlos Herrera y Luna, foi designáu a la presidencia, y depués presidente constitucional, al ganar les eleiciones del añu siguiente.
Mientres el so gobiernu ratificaron les concesiones que'l gobiernu de Estrada Cabrera fixera a la United Fruit Company (UFCO) y qu'Herrera se negó a ratificar. Tamién impulsó la creación d'una república tripartita conformada por Guatemala, Hondures y El Salvador, pero ésta nun espolletó.
En 1923, al cumplise 100 años de la nacencia del Dr. Lorenzo Montufar y Rivera, el gobiernu de Orellana alzó un monumentu a la so memoria na Avenida Reforma.
miniaturadeimagen|200px|Monumentu alzáu al Dr. Lorenzo Montúfar y Rivera nel centenariu de la so nacencia, pol gobiernu del xeneral José María Orellana.
Economía Dio la concesión de la corte de chicle en Petén, que foi vendida a Percy W. Shufeldt, quien llevó a cabu la esplotación ensin pagar impuestos. Al contrariu que'l so antecesor, Carlos Herrera, dio contratos favorables a les compañíes estranxeres, tales como la Empresa Llétrica, que fuera espropiada a los accionistes alemanes y foi vendida a la Bond and Share Companyempresa norteamericana el 4 de mayu de 1922.
thumb|200px|Mapa de les llinies de ferrocarril en 1925. Orellana ratificó les concesiones que fixera Manuel Estrada Cabrera a la IRCA.
Promovió la construcción de quinientos quilómetros de carreteres y foi primíu pola International Railways of Central America (IRCA),Compañía propiedá de la United Fruit Company pa poner a valir el Contratu Ferrocarrilero Méndez-Williamson de 1908, robláu nel periodu del presidente Manuel Estrada Cabrera. Al ser derrocáu ésti, la IRCA quixo da-y vida a este alcuerdo pero'l presidente interín Carlos Herrera y Luna aguantar a poner en marcha dichu contratu;Contratu que yera lescivo pa Guatemala y referíase a faer los arreglos necesarios a efeutu de principiar los trabayos del Ferrocarril, que pondría en comunicación a Guatemala con El Salvador, na ruta Zacapa-Anguiatú—esti postreru, frontera con El Salvador tres el derrocamientu d'Herrera en 1921, el gobiernu de Orellana ratificó'l contratu'l 10 de marzu de 1922.
L'Asamblea Llexislativa emitió les siguientes lleis: Ratificó'l Pactu d'Unión Centroamericana celebráu en San José de Costa Rica. Aprobó'l Contratu sobre serviciu de lluz, calor y fuercia llétrico, celebráu na capital de Guatemala ente'l ministru de Fomentu y la Central America Power Company Llei d'Hidrocarburos Ratificó'l decretu gubernativu 798, pol cual foi estrañáu del territoriu de la República l'arzobispu Luis Javier Muñoz y Capurón Aprobó'l contratu ente'l Gobiernu y don Emilio Capouillez, como apoderáu de Washington Serruys, pa la instalación d'una tranvía llétricu * Aprobó'l contratu ente'l Ministeriu de Fomentu y la Compañía All America Cables Incorporated, pal establecimientu na capital d'una oficina pública de cablegrames Aprobó'l contratu con AEG de Berlín, Alemaña, pa prosiguir y terminar les obres del Ferrocarril de Los Altos y la planta llétrica de Santa María.