El Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala foi construyíu 1880 nel gobiernu del xeneral Justo Rufino Barrios y mientres la so primer dómina foi una dependencia del Hospital San Juan de Dios. Destruyíu polos terremotos de Guatemala de 1917-18, nunca recuperó la rellumanza con que foi diseñáu orixinalmente; primero foi esclusivu pa les élites y presidentes, pero adulces los ocho montículos que lo constitúin fueron invadíos por construcciones desordenaes que convirtieron los espacios nun pueblu anárquicu, tal que asocedió cola Ciudá de Guatemala tres los terremotos de 1917-18 y de 1976.
Historia
Construcción
150px|miniaturadeimagen|left|Tumba de Venancio Barrios.
El llugar onde anguaño s'asitia'l Campusantu Xeneral perteneció en 1865 a la finca conocida como «Potreru de García»; dichu terrenal foi adquiríu en 1878 pol presidente lliberal Justo Rufino Barrios quien ordenó la construcción del nuevu campusantu. El nuevu establecimientu inaugurar en 1881 anque ensin tar dafechu concluyíu; cuando s'inauguró'l Campusantu Xeneral en 1881, los restos qu'hasta entós habíen estáu soterraos nel campusantu de San Juan de Dios fueron treslladaos al nuevu campusantu; cuando se terminaron de treslladar, el terrén pasó a ser alministráu por del hospital San Juan de Dios.
Nel Campusantu Xeneral esiste un grupu d'ocho montículos o pequeños cuetos que daten de la dómina prehispánica, los que yeren parte de Kaminal Juyú, solamente dixebraos por un ribayu. Los montículos atopábense alredor d'un antiguu campu que podría ser utilizáu pal xuegu de pelota, anque l'espaciu ye por demás allargáu y estrechu pa cumplir cabalmente colos requisitos carauterísticos. Orixinalmente, el campusantu taba distribuyíu con perfecta simetría y tenía ochocientos metros de frente por cuatrocientos de fondu, con un área total de trescientos veintemil metros cuadraos, ensin cuntar l'anexu conocíu dende entós como «La Isla». Taba derrotu por cais tiraes a cordel, protexíes por files de cipreses y araucarias y nél construyéronse gradualmente mausoleos de gran méritu artísticu que costaron un apreciable suma de dineru a los sos propietarios. El campusantu foi unu de los primeros edificios en Guatemala en cuntar con allumáu públicu llétricu y les sepultures que taben en nichos asitiárense nun portal de sólida construcción que orixinalmente midía setecientos cincuenta metros de llargor.
Primeros años
En 1882, un informe presentáu pol secretariu del Hospital Xeneral San Juan de Dios, so que la so dependencia alministrar el campusantu, señalaba a les autoridaes de la dómina qu'alredor de los «cerritos» teníen entamáu un xardín de caprichosos llaberintos circuláu por una cai; ente ésta y el xardín construyiríen los mausoleos preferentes. En 1888, el mesmu informe añal indicaba que «na avenida destinada a capiyes, que cuerre al costáu norte de los "cerritos" siguió destruyéndose la yerba natural pa semar grama». En 1886 terminóse la construcción del salón y capiya que s'atopa nel pórticu principal.
Los difuntos de families probes taben soterraos no qu'entós yera una llanura que s'estendía hasta onde algamaba la vista, que yera conocida como «La Isla», a la que se llegaba per mediu d'una ponte d'arcaes tendíes d'unu y otru llau d'un ribayu que lu dixebraba del restu del campusantu y que sirvía de güesera nesi tiempu. Les tumbes nesa llanura yeren toes uniformes y pequeñes y con llábanes blanques col nome de cada unu; l'área taba destinada a los enterramientos en tierra. En 1887 y 1888 construyéronse galeríes de nichos al norte del pórticu principal,, y ente 1888 y 1902 taben construyéndose los nichos en galería y nel paredón alcontráu al sur del pórticu principal, onde tamién se soterraben persones de families d'escasos recursos. En 1888, como adornu pa l'área de «La Isla», construyóse un senciellu mausoléu con nichos soterraños pa les Hermanes de la Caridá que finaren mientres taben de serviciu nes obres de beneficencia del Hospital Xeneral.
Muerte del xeneral Justo Rufino Barrios
El 6 d'abril de 1885 asocedió nel Campusantu Xeneral un episodiu que decidió'l futuru de Guatemala tres la muerte del presidente xeneral Justo Rufino Barrios, asocedida en Chalchuapa el 2 d'abril. Cuando se supo de la muerte del presidente Barrios, darréu asumió como nuevu presidente'l primer designáu a la Presidencia, el señor Alejandro M. Sinibaldi; sabiendo que Sinibaldi yera una persona intelixente pero bien sele, dellos grupos intentaron aprovechar la inestabilidá pa faese del poder. Ente quien quixeron tomar ventaya de la situación taba'l Ministru de la Guerra, xeneral Juan Martín Barrundia, quien consiguió que Sinibaldi declarara estáu de sitiu y confiriéra-y poderes dictatoriales p'aselar la situación.
Barrundia yera consideráu como'l responsable de numberosos atropellos y de la represión qu'asocedieron nel gobiernu de Barrios, asina que munchos ciudadanos movilizáronse ante l'Asamblea Nacional Llexislativa y el cuerpu diplomáticu pa detenelo. Una comisión presentóse ane el presidente de l'Asamblea Nacional, entós presidida pol ex sacerdote Ángel María Arroyo y tres delles deliberaciones, el presidente Sinibaldi y el so gabinete presentaron el so arrenunciu, y l'Asamblea decidió mandar a llamar al segundu designáu a la Presidencia, el xeneral Manuel Lisandro Barillas Bercián, por que se fixera cargu del gobiernu interín.
Barillas yera'l xefe políticu de Quetzaltenango, asina que por que se presentara lo antes posible dispunxéronse numberosos caballos de posta y salieron delles personalidaes darréu pa mandalo a traer; Barillas salió rápido y llegó al Campusantu Xeneral el 6 d'abril, en traxe de viaxe y dafechu empolvoriscáu pola llongura'l camín. Dirixir hasta'l llugar onde taben soterrando al xeneral Barrios, y al ver a Barrundia —que taba montáu nun corcel blancu dando instrucciones a los sos subalternos— díxo-y: «Vengo faeme cargu de la presidencia, pos ami correspuéndeme. Amás, preciso que me preparar agospéu y alimentación pa la tropa de cinco mil homes que tengo acantonada nel Guarda Viejo». Barrundia asustar al ver que Barillas nun llegara solo y darréu apurrió'l poder; pa cuando diose cuenta de la treta, Barillas yá yera'l presidente interín y amás el Ministru de la Guerra.
Dellos años dempués, el montículo nᵘ 1 foi escoyíu pola familia y los almiradores del gobiernu lliberal de Justo Rufino Barrios, pa construyir la tumba que guardaría los restos del Reformador, y qu'inaugurada el 2 d'abril de 1892. L'interior del montículo foi baleráu pa formar una cúpula allumada per mediu d'una linternilla, lo qu'obligó a los constructores a escavar la parte cimera.
Treslláu de los restos del xeneral García Granados
El 30 de xunu de 1894, los restos mortales del xeneral Miguel García Granados -ex-presidente lliberal de Guatemala- fueron treslladaos del so antiguu y senciellu mausoléu nel campusantu de San Juan de Dios a un monumentu conmemorativo nel Campusantu Xeneral, treslláu que se verificó con tolos honores d'ordenanza correspondiente; el renomáu orador y diputáu Rafael Spínola tuvo a cargu del discursu d'honor pronunciáu primero que se dar# en la solemne inhumación de los restos.
En 1896 La Ilustración Guatemaliana escribió un artículu sobre'l Campusantu Xeneral por cuenta de la celebración del Día de los Muertos; describen delles tumbes de personaxes famosos de la dómina. Ente les que sobrevivieron a terremotos y profanadores hasta'l sieglu tán: la tumba de Venancio Barrios, que tien una escultura col xeneral d'aspeutu nuevu que xaz en tierra, muertu por bales enemigues y acovecíu por un ánxel que mira airadamente escontra l'infinitu ye la primera qu'atoparon; la del xeneral Miguel García Granados, que ye al empar balta y monumentu; y la de Agripina de Sánchez, quien en vida foi la madre de Delfino Sánchez -quien fora ministru d'Instrucción Pública del xeneral Justo Rufino Barrios- y que'l so sepulcru foi siempres el más ellaboráu monumentu nel campusantu pos amuesa a la señora de Sánchez tendida na so féretro con cara sele y apacible y con un ánxel a los sos pies que señala escontra'l cielu ente que percima hai un catafalcu de mármol negro que ta arrodiáu de dellos ánxeles y a lo cimero del monumentu ta la figura d'una muyer que surde de la tumba, tresfigurada, ideal y formosa y que ta n'actitú d'alzar el so vuelu escontra lo alto. Finalmente, describen el monumentu más conocíu del campusantu ye la tumba del xeneral Justo Rufino Barrios, que foi alzada pola so vilba, Francisca Aparicio y Auyón de Barrios.
Menten tamién, ensin dicir a quien pertenez, una tumba interesada que yera abellugada por un monxu agustiono de barba llarga que lleí ávidamente un llibru santu; namái describen que yera la d'un ciudadanu belga que llegó al país na miseria xunto cola Colonia Belga de 1844 en Guatemala y que tres el fracasu de dicha colonia, dedicar a vender zacate nes cais de la ciudá d'Antigua Guatemala aportando a ricu y patriarca d'una familia poderosa del país.
Terremotos de 1917-1918
150px|miniaturadeimagen|left|Asina llucía «La Isla», la llanura de los difuntos de families probes, nel Campusantu Xeneral de la Ciudá de Guatemala antes de los terremotos de 1917-18. 200px|miniaturadeimagen|La llanura foi destruyida dafechu en 1918, y anque el campusantu foi reconstruyíu gradualmente, nunca recuperó la so antigua rellumanza. 200px|miniaturadeimagen|Tumba descrita por La Ilustración Guatemaliana en 1896. Quedó destruyida tres los terremotos de 1917-18 como se ve nesta imaxe.
Los terremotos empecipiaron el 17 de payares de 1917 y arruinaron delles poblaciones alredor de Amatitlán. El 25 y el 29 d'avientu d'esi mesmu añu, y el 3 y 24 de xineru del siguiente, repitiéronse los temblones na república, pero con muncha mayor fuercia, de cuenta que destruyeron numberosos edificios públicos y cases particulares na Ciudá de Guatemala y na Antigua Guatemala. Ente los edificios destruyíos destacaben numberoses estructures que fueren construyíes nos gobiernos de José María Reina Barrios y de Manuel Estrada Cabrera polo qu'enforma de la obra física de dambos presidentes foi escaecida por xeneraciones posteriores.
En 1920, el príncipe Guillermo de Suecia llegó a Guatemala mientres una travesía que faía por Centroamérica; el so viaxe llevar a Antigua Guatemala y a la Ciudá de Guatemala onde pudo ser testigu presencial de que nun s'efeutuó nengún trabayu de descombramiento y la ciudá taba inda en ruines. Amás, llevantábense remolinos de polvu que dexaben grueses nubes, que faíen qu'enfusara'l polvu per toos llaos -na ropa, na boca y ñariz, güeyos y hasta nos poros de la piel-; los visitantes carecer de los pulmones hasta que'l so cuerpu acostumar al polvu. Les cais nun taben pavimentadas y namái una de cada trés cases taba ocupada, una y bones les otres taben ruines.
Los edificios públicos, escueles, ilesies, el teatru Colón y los museos taben inda na mesma condición paupérrima en que quedaron en 1918. Cachos de techu colgaben de les parés y los pisos taben llenos de ripio y cachos d'antiguos adornos y cornises. Bastaba un pagu de dellos cientos de dólares d'Estaos Xuníos por que'l dueñu d'una casa tuviera'l vistu bonu de les autoridaes sobre la so propiedá, garantizando que la mesma yá nun precisaba arreglos y de esa forma había munches cases abandonaes ensin reparar. Pero yera nel campusantu xeneral de la ciudá onde s'apreciaba la devastación en tola so magnitú: el llugar quedó totalmente destruyíu pol terremotu y cuntábase qu'unos ochenta mil muertos salieren lliteralmente de les sos tumbes, quedando espuestos y poniendo en peligru la ciudá por una posible peste. Fueron quemaos nuna pira xigantesca, pero les tumbes quedaron en ruines y nun se fixera nengún intentu por reparales pa 1920.
La tumba guardada pol monxu agustino mentada enantes, quedó dafechu destruyida y polo carauterístico del so estilu foi fotografiada en 1918 pa ilustrar los efeutos devastadores de los seísmos.
Cambéu de los montículos precolombinos