thumb|200px|right|Finxu atopáu cerca de Salerno que describe los centros trevesaos pola Vía Apia (Capua-Rhegium).
La declinación del llatín ye'l conxuntu de formes en que se tornen los sustantivos, axetivos, pronomes y determinantes del llatín. El conxuntu de formes dexa estremar tres categoríes xéneru gramatical, númberu gramatical y casu gramatical. El xéneru gramatical puede tener trés valores (masculín, femenín y neutru), el númberu dos (singular y plural) y el casu hasta seis formes (anque frecuentemente dientro d'un paradigma delles de les formes son iguales).
El llatín tien cinco paradigmes o "modelos de declinación". Cada modelu de declinación basar nel tema o terminación del raigañu (y nos axetivos tamién el so xéneru gramatical). Los distintos casos espresar por aciu un sufixu (o morfema gramatical) añadíu al raigañu de la pallabra. La flexón de los axetivos varia según el so xéneru gramatical.
L'analís tradicional de los paradigmes estrema seis caso: nominativu, vocativu, acusativu, xenitivu, dativu y ablativu (marginalmente esisten residuos de casu locativu pa delles poques pallabres).El llocativu ye tan raru que la mayoría de descripciones namái falen de seis caso. Esti sistema de casos del llatín sumió por completu de los nomes na mayoría de Llingües romániques, anque sigue siendo usáu nos pronomes personales, tamién delles llingües romániques como'l rumanu, el francés antiguu y dalgunes llingües retorromániques nos sos estadios antiguos tienen casu. Les demás llingües namái caltienen un sistema de casos anguaño, ente qu'otres, caltienen muertes.
Casos del llatín El llatín heredó seis de los ocho casos gramaticales orixinales del protoindoeuropéu: el nominativu, el vocativu, el acusativu, el xenitivu, el dativu y l'ablativu. El casu locativu indoeuropéu sobrevivió nes declinaciones de dalgunos topónimos y sustantivos, como Roma "Roma" (llocativu Romae) o domus "casa" (llocativu domi). Delles formes alverbiales qu'acaben en -y son muertes del casu instrumental. Amás en llatín esisten cinco grandes grupos de flexón nominal o "declinaciones": la de les temes en /-a/ (primer declinación) la de les temes en /-o/ (segunda declinación, nótese qu'en llatín arcaicu acaben en /o/ anque en llatín clásicu *-os > -us) la de les temes en /-i/ y en consonante (tercer declinación) la de les temes en /-u/ (cuarta declinación) la de les temes en /-e/ (quinta declinación)
En llatín, los axetivos concuerden colos sustantivos qu'acompañen non yá en xéneru y númberu, sinón tamién en casu gramatical. Tamién asocede cuando'l sustantivu y l'axetivu pertenecen a declinaciones distintes. Por casu, na frase poeta bonus magnas aves habet,"El bon poeta tien páxaros grandes" "poeta" y "bonus" son nominativos singulares de la primera y la segunda declinación, respeutivamente, ente que "magnas" y "aves" son acusativos plurales de la primera y la tercer declinación.
L'orde d'enseñanza de los casos ye xeneralmente N-V-Ac-G-D-Ab. Eso reflexa l'enclín de casos distintos a compartir terminaciones similares (vease enclinos sincréticos más embaxo). Sicasí, delles escueles enseñen los casos nel orde N-G-D-Ac-Ab-V. Les llingües modernes qu'empleguen sistemes de casos gramaticales suelen emplegar l'orde propiu al presentar los casos llatinos.
Casu nominativu El nominativu marca, xeneralmente, el suxetu d'una oración o los sos atributos. Augustus imperātōr imperiī rōmānī fuit 'Augusto foi emperador del imperiu romanu' Sicasí, en llatín hai otros usos del nominativu: Urbs Rōma caput mundī vōcātur 'La ciudá de Roma ye llamada la capital del mundu' Nesta frase, hai un complementu de denominación (Rōma)Un complementu de denominación ye un complementu indireutu qu'ufierta una información accesoria o esplicativa del términu al cual refierse. y un complementu predicativu del suxetu (caput).Un complementu predicativu del suxetu ye un sustantivu o axetivu que se refier al suxetu, completando'l significáu del verbu.
Casu vocativu El vocativu marca'l ser o entidá al qu'unu diríxese y, si ye necesariu, los axetivos qu'acompañen a esti sustantivu. Una espresión vocativa ye una espresión utilizada pa dirixise direutamente a daquién o daqué, incluyendo na frase la identidá de la persona a la qu'unu diríxese.
Fragmentu d'Eneida (29 e.C. -19 e.C. ), de Virxiliu (70 e.C. –19 e.C. ):
OrixinalTraducciónMusa, mihi caisas memora, quo numine laeso,Musa, recuérdame les causes, ¿qué decretu de la so divina voluntá violáu,Quidue dolens, regina deum tot volvere casustanto dolió a la reina de los dioses,Insignem pietate virum, tot adire laboresporque a un home distinguíu na piedá a entamar tantes pruebesImpulerit. Tantaene animis caelestibus dirae?obligara? ¿Por qué tanto de roxura nos ánimos celestiales?
Cola primer pallabra d'esti fragmentu, el poeta dirixir a la so musa, queriendo remarcar que se dirixe precisamente a ella. Por ello, musa atopar en casu vocativu.
Caso acusativu thumb|210px|Sicilia cayó so la influencia romana en 241 e.C. L'acusativu marca, xeneralmente, el complementu direutu d'un verbu transitivu, esto ye, l'oxetu sobre'l que se produz l'aición del verbu.
Scipionis Africani exercitus incurret hostem L'exércitu d'Escipión l'Africanu ataca al enemigu
Sicasí, l'acusativu tamién puede tener otres funciones: acusativu de duración: indica l'espaciu de tiempu mientres el cual enllargar l'aición del verbu. Postea trecentos annos Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt "Dempués, los romanos apoderaron tol mar Mediterraneu mientres trescientos años" acusativu de direición: indica la direición d'un movimientu. Los nomes propios de ciudaes ya islles nun lleven preposición, ente que nel restu de casos utiliza les preposiciones in (movimientu escontra l'interior d'un llugar) o ad (movimientu escontra la contorna d'un llugar). Romani Siciliam navigant et terram occupant "Los romanos saleen a Sicilia y ocupen la tierra" Legatus in Hispaniam missus est ("El legáu foi unviáu a Hispania") Milites ad oppidum appropinquant "Los soldaos averar a la fortaleza" n'oraciones completivas d'infinitivu: el suxetu d'una oración subordinada poner n'acusativu, ente que'l verbu apaez n'infinitivu. Esto debe a que tola oración subordinada ye un complementu direutu del verbu llamáu "principal". Dase especialmente con verbos de dicir, paecer. Dico te priore nocte venisse in M. Laecae domum ("Digo que tu, la nueche pasada, fuisti a casa de M. Leca") con determinaes preposiciones:Llista de preposiciones que lleven acusativu: Fretum Gaditanum partem maris inter Hispaniam et Africam est ("L'estrechu de Xibraltar ye la parte del mar ente Hispania y África") como complementu predicativu del complementu direutu: van n'acusativu les pallabres que completen el significáu del complementu direutu. Pauperes existimant divites felices ("Los probes consideren felices a los ricos") en esclamaciones: Me miseram! ("¡Probe del mio!")Dichu por Circe a Odiseo na obra d'Ovidio Remedium amoris.
Caso xenitivu thumb|220px|A la izquierda, Santiago de la Voráxine, sostién La lleenda dorada. El xenitivu marca, xeneralmente'l complementu del nome d'un sustantivu. Na mayoría de casos, indica una rellación de posesión na que'l sustantivu en xenitivu ye'l posesor. Los usos del xenitivu pueden estremase n'axetivales y alverbiales. Usos axetivales xenitivu posesivu: indica una rellación de posesión. Caput primum provinciae Africae Utica fuit ("La primer capital de la provincia d'África foi Útica") xenitivu suxetivu: indica una rellación na qu'hai una actividá y un autor de la mesma. Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira Dei descendat ("Dios llucha por ellos y non vos dais cuenta. Detenéivos, nun seya que caya sobre vos la roxura de Dios.")Santiago de la Voráxine, finales del sieglu XIII. De Sancto Andrea Apostolo, na obra La lleenda dorada. xenitivu oxetivu: indica l'oxetu d'una aición implicada por un sustantivu o axetivu. [...] Metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat ("El mieu del enemigu caltenía la ciudá nel bon camín") xenitivu partitivu: indica lo mayor a lo que pertenez daqué. Tarraco caput fuit prouinciae Tarraconensis, qua maior pars Hispaniae continebatur ("Tarraco foi la capital de la provincia Tarraconense, que cubría la mayor parte de Hispania") xenitivu de definición: define un nome común dando un exemplu concretu de coses que pertenecen a la mesma clase: [...] decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum virtutis ("[...] dexó, non yá a los mozos sinón a tola nación, un exemplu de virtú")Afechu de Llibru II de los Macabeos, 6:3 xenitivu de descripción: describe un oxetu o persona en términos de cantidá o calidá. Daedalus, vir magni ingenii, in insula Creta exsulabat ("Dédalu, hombree de gran intelixencia, vivía exiliáu na isla de Creta") xenitivu de valor: describe'l valor o'l preciu de daqué. Si quis aquam oletarit, sestertiorum decem milium multa esto ("si daquién emporcara l'agua, sería multáu con diez mil sestercios")
Usos alverbiales con determinaos verbos rellacionaos cola memoria ("escaecer", "recordar", etc.). Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. ("Sion dicía: «El Señor abandonóme, el mio Dios escaecióse del mio»."Afechu d'Isaías 49:14. colos verbos defeutivos utor, fruor, fungor, potior, vescor y opus est ("utilizar", "esfrutar", "llevar a cabu, "tener", "comese" y "faer falta", respeutivamente) Cleanthes solem dominari et rerum potiri putat ("Cleantes cree que'l sol apodera y ye l'amu de too l'universu") con verbos col significáu de "enllenar", o axetivos col significáu de llenu. Videte, pueri: his saccus plenus est pirorum ("Vei, neños: esti sacu ta llenu de peres") con verbos col significáu de "dar pena", "aburrir". Taedet me huius quotidiani mundi ("Abúrreme esti mundu cotidianu") con verbos referentes a un procedimientu xurídicu, como "acusar", "absolver", etc. [...] quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti ("[...] cualesquier que deslealmente bilordiara al padre y acusar d'adulteriu ocultu") Sicasí, el xenitivu tamién puede tener diverses otres funciones:
Caso dativu thumb|210px|Vercinxétorix, unu de los más célebres enemigos de Xuliu César, apúrre-y les armes n'Alesia. El dativu marca, xeneralmente, el complementu indireutu d'un sustantivu. Na mayoría de casos, indica una situación na que'l sustantivu en dativu ye'l que recibe'l complementu direutu ("Juan da un bolígrafu a Ana"; Ana ye'l CI porque recibe'l CD, que ye'l bolígrafu).
Pater puero librum donat ("El padre da'l llibru al neñu")
dativu de réxime verbal: acompaña a dellos verbos y axetivos, exerciendo de complementu de réxime. Trátase de verbos col significáu de "obedecer", "pasar" o axetivos col significáu de "similar". Quam similis soli est, Naevia, noster amor! ("¡Qué paecíu al sol que ye, Nevia, el nuesu amor!") dativu posesivu: ye una construcción que denota posesión per parte del sustantivu en dativu. Caesari multi inimici erant ("César tenía munchos enemigos", lliteralmente "Había munchos enemigos pa César") dativu de finalidá: indica la finalidá cola cual faise una aición. Non omnes milites gloriae pugnant ("Non tolos soldaos lluchen pola gloria") doble dativu: ye un amiestu de dativu posesivu y dativu de finalidá. Ipsum bellum est mihi curae ("Esta guerra ye un motivu d'esmolición pa mi") dativu d'autor: indica una impresión dende'l puntu de vista de daquién. Vir bonus regi videtur ("Esti home paez-y bonu al rei") dativu de complementu axente: utilizar en combinación col xerundiu pa indicar quien tien qu'executar l'aición. Haec nobis agenda sunt ("Estes coses han de ser feches por nós") dativu cómodu: qu'indica pa quien o que se lleva a cabu una aición. Graecis terras colimus ("Cultivamos tierres pa los griegos") dativu éticu: tratar d'una forma enfática qu'indica que la persona en casu dativu tien un interés especial na aición. Cuasi siempres se trata d'una implicación afeutiva.