Les lengua barbacoa o barbacoanes son un grupu de llingües indíxenes de Colombia y Ecuador, que constitúin una familia llingüística. Na actualidá siguen falándose cinco llingües barbacoanes: cha'palaachi (cayapa, chachi), tsáfiqui (coloriáu, tsáchila), awá (Kuaiquer) y guambiano de Colombia (Curnow y Liddicoat 1998). Ente toes elles suman casi 50 mil falantes.
Aspeutos históricos, sociales y culturales
Llingües de la familia y distribución Les llingües barbacoanes ocupen n'área relativamente grande y estazada del sur de Colombia y les provincies costeres d'Ecuador. Esisten anguaño hai cinco llingües vives: cha'palaachi (o cayapa), tsáfiki (o coloráu), awá pit (o cuaiquer), guambiano (o wam) y totoró:
El cha'palaachi ye faláu por unos 9.500 chachis o cayapas na provincia d'Esmeraldas (Ecuador), cerca del ríu Cayapas. El tsáfiki ye faláu polos tsáchila, que son unos dos mil y viven pela redolada de Santu Domingu (provincia de Santu Domingu de los Tsáchilas) y los Cha'pallachi nos cantones d'Esmeraldas, Eloy Alfaro, San Llorienzo y Muisne (provincia d'Esmeraldas), al noroccidente del Ecuador. L'awá pit ye faláu polos awá qu'habiten a dambos llau de la frontera ente Colombia (cuenca del ríu Telembí, Ricaurte, Alataquer y Mallama) y Ecuador, na aguada occidental de los Andes y la llanura del Pacíficu. A los awá conocióse-yos como telembíes, sidaguas, mallas y kuaiquer. Vocabularios arrexuntaos por viaxeros y cronistes dexen afirmar que la llingua estinguida de los indíxenes camperes, que güei pueblen Cumbal y la contorna d'Ipiales, taba estrechamente rellacionada cola llingua awá (awá pit). El guambiano ye faláu polos misak o guambianos que viven nel nordeste de Popayán nel departamentu del Cauca al suroeste de Colombia y la so llingua ta estrechamente rellacionada cola Totoró y Polindara y cola estinguida Coconuco. El totoró ye faláu nel resguardu de Totoró, asitiáu al nordeste de Popayán (Cauca, Colombia) y al sur de Silvia sobre la carretera de Popayán a La Plata. El totoró ye una llingua morrebunda, yá que de los 3600 totoreños solu cuatro vieyos yeren fluentes na llingua nos años 1990, anque esiste un gran deséu de recuperar la identidá cultural orixinal y hai intentos de recuperar la llingua.Pabón Triana, 1995.
Amás d'estes llingües conocen datos sobre delles otres llingües estinguíes de la familia barbacoana y otros grupos étnicos que les sos llingües posiblemente tamién taben emperentadas coles llingües barbacoanes. Ente elles atópase: El campera, faláu d'antiguo polos camperes na provincia ecuatoriana de Carchi y nel departamentu colombianu de Nariño, pela redolada de les localizades de Tulcán y Ipiales. El muellamués, conocíu por una curtia llista de vocabulariu, podría ser un dialeutu de la campera. El cara faláu hasta'l sieglu XVIII polos caranquis y posiblemente por dalgunos shyris, al norte de la ciudá de Quito. La so filiación coles llingües barbacoanes ye más insegura que la de la campera. La etnia sindagua podría ser l'antecesora de los modernos awá y por tanto'l so llingua sería una forma antigua d'awá pit. Los barbacoes del departamentu colombianu de Nariño falaben una llingua barbacoana probablemente rellacionada col awá pit, el conceyu de Barbacoas recibe'l so nome esta etnia.
Clasificación L'afinidá de les llingües coconucanas (coconuco, guambiano, totoró), que formen un subgrupu del barbacoano septentrional, foi reconocida por Brinton en 1891. Esti acertáu tempranu foi escurecíu pol fechu de que Beuchat y Rivet (1910) reclasificaron les llingües coconucanas rellacionándoles col vecín paez y el paniquita, considerando que toos ellos formaben parte de la familia chibcha, ente que'l restu de llingües barbacoanes tratóse dientro d'otra caña independiente dientro de la familia chibcha. Curnow (1998) ve como la fonte d'esti tracamundiu una llista de vocabulariu referida a la llingua "moguex" qu'en realidá contenía pallabres guambianas y paez entemecíes por error. Esti error de clasificación afectó a los esquemes clasificatorios posteriores Loukotka (1968), Greenberg (1987) y Kaufman (1990) hasta que Adolfo Constenla Umaña (1991) señaló les numberoses coincidencies léxiques ente'l guambiano y el restu de llingües barbacoanes. Primeramente, Adolfo Constenla Umaña (1981) refugara'l parentescu ente les llingües chibchas y les llingües coconucanas.
Unu de los primeros trabayos comparativos sistemáticos de les llingües barbacoanes ye'l de Curnow y Liddicoat (1998), qu'estableció la familia barbacoana sobre bases sólides ya identificó les dos cañes principales: el barbacoano sepntentrional (coconucano, awano) y el barbacoano meridional (tsáfiki, cha'palaachi). El grupu meridional ye bastante homoxéneu, ente que'l grupu septentrional ta daqué más diversificáu. Unu de los cambeos o isogloses que sofita esta división ye'l fechu de que les llingües septentrionales caltienen les obstruyentes en posición final, que nel grupu meridional perdiéronse por cambeos fonéticos.
Clasificación interna Anguaño fálense unos cinco llingües barbaconas, anque se conocen unes cuantes más llingües estinguíes (marcaes por aciu el signu, †) que tamién perteneceríen a la familia, d'ente les llingües estinguíes la documentación esistente de dalgunes ye tan escasa que'l so parentescu abarrúntase pero nun ye seguru (estes márquense con una interrogante,?):Adelaar, 2004, p. 612
I. Grupu septentrional A. Ahuano (Sindagua-Awa pit) 1. Awá Pit (tamién llamáu Cuaiquer, Coaiquer, Kwaiker, Awá, Awa, Telembí, Awa-Cuaiquer, Koaiker, Telembí) 22.000 falantes (1986-2007)Ethnologue report for language code: Awa-Cuaiquer 2. Sindagua (†) 3. Barbacoa (†) 4. Campera-Muellama Campera [?] (tamién llamáu Past Awá) (†, s. XVII) Muellama [?] (tamién llamáu Muellamués, Muelyama) (†, s. XIX) B. Coconucano (tamién llamáu Guambiano-Totoró) 5. Guambiano (tamién llamáu Mogües, Moguez, Mogés, Wam, Misak, Guambiano-Moguez, Wambiano-Mogés, Moguex) 23.500 (2001)Ethnologue report for language code: Guambiano 6. Totoró (tamién llamáu Polindara) 4 (1998)Ethnologue report for language code: Totoro 7. Coconuco (tamién llamáu Kokonuko, Cauca, Wanaka) (†) II. Grupu meridional 8. Caranqui [?] (tamién llamáu Cara, Kara, Karanki, Imbaya) (†, s. XVIII) 9. Cha'palaachi (tamién llamáu Cayapa, Chachi, Kayapa, Nigua, Cha'pallachi) 9.500 (2004)Ethnologue report for language code: Chachi 10. Tsáfiki (tamién llamáu Tsáfiqui, Coloriáu, Tsáchela, Tsáchila, Campaz, Colima) 2.300 (2000)Ethnologue report for language code: Coloráu
La campera, el muellama, el coconuco y el caranqui anguaño tán estinguíos. Anque la campera y el muellama usualmente clasifíquense como llingües barbacoanes, la evidencia anguaño disponible ye débil y la hipótesis de parentescu tien de ser investigada con mayor fondura. El muellama puede ser unu de los últimos dialeutos sobrevivientes de la campera, y conozse por una curtia llista de vocabulariu recoyida mientres el sieglu XIX, que revela que yera similar al modernu awá pit.
Rellación con otres llingües Según dellos llingüistes (Kaufman 1990, Greenberg 1987; Beuchat y Rivet 1910) la llingua nasa yuwe (o Paez) forma, conxuntamente con esta familia, un grupu mayor, anque arrexuntando'l guambiano y la nasa nun subgrupu y n'otru el awá, cha'pallachi y tsáfiqui.
Tamién fueron propuestes como parte d'esta familia la estinguida llingua andaquí (Gordon 2005), el cofán (Beuchat y Rivet 1910), ya inclusive les llingües camsá y tinigua (estinguida). Per otra parte alderícase la hipótesis según la cual la familia barbacoana pertencen al macrofilo macro-chibcha.Rivet & Loukotka, 1952 Y en la mesma llinia Greenberg integra al barbacoano nel grupu paezano del macrofilo chibchano-paezano. Toles propuestes señalaes son consideraes pola mayoría d'especialistes como altamente especulatives.Ver por casu Criticismu contra la hipótesis amerindia
Finalmente, l'esmeraldeño comparte un bon númberu de pallabres col cha'palaachi y col tsáfiki, anque con toa probabilidá ye'l resultáu de préstamos léxicos, yá que estructuralmente el esmeraldeño ye bien distintu del barbacoano y la mayoría de les sos pallabres nun guarden rellación con él.
Descripción llingüística Anguaño (), solo cúntase con una gramática de referencia pal awá pitCurnow (1997) y dellos estudios descriptivos.Dueñes (1989, 2000); Obando Ordóñez (1992). Pal guambiano esisten numberosos estudios d'algame llindáu.Branks & Branks (1973); Long (1985); Vásquez de Ruiz (1988, 1994, 2000); Triviño Garzón (1994). Pal tsáfikiMoore (1966) y el cha'palaachiLindskroog & Brend (1962); Lindskroog & Lindskroog (1964); Vittadello (1998). esisten dellos primeros aproximamientos a una gramática d'estes llingües. Siquier dos trabayos consideraron la reconstrucción fonolóxica del proto-barbacoano.Moore (1962); Curnow & Liddicoat (1998). Tipológicamente les llingües barbacoanes tán más cerca de les llingües andines centrales que de les llingües chibchas.Adolfo Constenla Umaña, 1991. Per otra parte, la influencia del quechua nel norte d'Ecuador y sur de Colombia ye relativamente recién una y bones se remonta solo al sieglu XV. Por esa razón, les carauterístiques andines de les llingües barbacoanes deber a contactos nun periodu anterior o a un parentescu alloñáu con delles llingües andines.
Fonoloxía L'inventariu consonánticu de diverses llingües vien dau por:Adelaar, 2004, p. 143-45. {| |-align=center ! colspan="2" rowspan="2"| ! colspan="2"| Barbacoano septentrional ! colspan="2"| Barbacoano meridional |-align=center ! Guambiano ! Awá pit ! Tsáfiki ! Cha'palaachi |-align=center ! rowspan="2"| oclusiva ! sorda | style="font-size:larger;" | p t k | style="font-size:larger;" | p t k | style="font-size:larger;" | p t k ʔ | style="font-size:larger;" | p t k ʔ |-align=center ! sonora
| style="font-size:larger;" | b d | style="font-size:larger;" | b d dy g |-align=center ! colspan="2"| africada | style="font-size:larger;" | ¢ č č̣ | | style="font-size:larger;" | ¢ | style="font-size:larger;" | ¢ č |-align=center ! rowspan="2"| fricativa ! sorda | style="font-size:larger;" | s š ṣ | style="font-size:larger;" | s ɬ š | style="font-size:larger;" | ɸ s x | style="font-size:larger;" | f s š x |-align=center ! sonora | | style="font-size:larger;" | z ž | | style="font-size:larger;" | β |-align=center ! rowspan="3"| sonorante ! líquida | style="font-size:larger;" | l ly r | style="font-size:larger;" | l | style="font-size:larger;" | l r | style="font-size:larger;" | l ly |-align=center ! nasal | style="font-size:larger;" | m n ñ | style="font-size:larger;" | m n | style="font-size:larger;" | m n | style="font-size:larger;" | m n ñ ŋ |-align=center ! semivocal | style="font-size:larger;" | w y | style="font-size:larger;" | w y | style="font-size:larger;" | w y | style="font-size:larger;" | w y
Onde pa los fonemes emplegóse l'alfabetu fonéticu americanista: los signos tienen articulación retroflexa, ente que tienen articulación palatal. L'inventariu del proto-barbacoa ye similar a los inventarios anteriores:
! rowspan="2" | ! rowspan="2" | Llabial ! colspan="2" | Alveolar ! rowspan="2" | Palatal ! rowspan="2" | Velar |- align=center ! central ! llateral |- align=center ! Oclusives | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" |
| style="font-size:larger;" | |- align=center ! Africaes
| style="font-size:larger;" |
|- align=center ! Fricatives | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | |- align=center ! Aproximante | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | || |- align=center ! Nasales | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | || || || |} Na tabla anterior usóse'l signu pal equivalente AFI .
Gramática