Un shtetl, en yiddish: שטעטל, diminutivu de shtot שטאָט, col significáu de "ciudá pequeña", ye pronunciáo de xeitu paecíu al diminutivu del sur de Alemaña "Städtle", "pequeña ciudá"; comparáo co l'Altu Alemán Mediu les asemeyances fonétiques son mayores: stetelîn, stetlîn, stetel, por cuenta de que'l Yiddish ye consideráo una variedá del Altu Alemán Mediu, al par del Alemán, l'altu Franconiu del Rin, el Franconiu Central, l'Alemán Centru-Oriental, el Franconiu Oriental, el Bávaru, l'Alemánicu, el Lluxemburgués, el Vilamovicianu y l'Alemán Zipser.derecha|miniaturadeimagen|Tykocin nel nordeste de Polonia ye unu de los shtetlej meyor calteníos del mundu..La sinagoga principal remóntase al sieglu XVII. Un shtetl, yera una pequeña ciudá con una gran población xudía qu'esistía n'Europa Central y Oriental antes de la Shoah . Los shtetlej (en singular 'shtetl', en plural 'shtetlej') atopáronse principalmente nes árees que constituyeron la Zona d'Asentamientu del sieglu XIX nel Imperiu Rusu, según na Polonia del Congresu (tamién conocida como la Polonia rusa, foi un Estáu creáu nel Congresu de Viena en 1815 tres la cayida de Napoleón Bonaparte, xuníu al Imperiu rusu), na Galicia Austriaca, Rumanía ya Hungría.
La Zona d'Asentamientu, foi n'orixe formáu en 1791 por Catalina II de Rusia, y yera una rexón designada pa xudíos. Por razones polítiques, económiques y relixoses, a bien pocos xudíos dexóse-yos vivir n'otros llugares. L'área atópase principalmente dientro de Polonia, Rusia, Ucrania, Lituania, Bielorrusia y Moldavia. A finales del sieglu XIX, cerca del 95 per cientu de los 5,3 millones de xudíos del Imperiu Rusu vivíen na Zona d'Asentamientu. A principios de 1917, abolióse la Zona d'Asentamientu, lo que dexó a los xudíos vivir onde quixeren nel antiguu Imperiu Rusu. Esta rexón siguió siendo un centru de vida comuñal xudía hasta la Segunda Guerra Mundial.
El yiddish estrema ente un shtetl (un pueblu), un shtetele (un pueblu pequeñu), un shtot (una ciudá), un dorf (pueblu) y un yishev (un pequeñu asentamientu rural).https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/ShtetlShtetl ye un diminutivu de shtot col significáu de "pequeña ciudá". Nel llinguaxe oficial, el shtetl foi referíu como un "miasteczko xudíu", un tipu d'asentamientu que s'anició na antigua Commonwealth polaco-lituana."Shtetl". www.jewishvirtuallibrary.org. Retrieved 5 April 2019. Miasteczko en polaco ye'l diminutivu de miasto, y ye un tipu d'asentamientu históricu similar a un ''pueblu-mercáu", tamién conocíu como "shtetl" cuando ye predominantemente xudíu.
Shtetl ye precisáu en numberoses fontes como un diminutivu de shtot (ciudá). Pero cinxise puramente al tamañu como elementu definitoriu allóñanos del verdaderu significfado qu'hai en llingua yiddish. En yiddish, los diminutivos pueden tener unu o más de los cuatro valores semánticos posibles:
El diminutivu d'un nome pue tener un significáu totalmente distintu al de la so forma base o raiz: asina tenemos finger que significa 'deu', y el so diminutivu fingerl col significáu 'd'aniellu'; o hoyz col significáu de 'casa' y el so diminutivu hayzl que pasa a ser 'burdel'.
El diminutivu pue camudar el significáu de la base añadiéndo-y la cualidá de pequeñez o mocedá: shteyn que significa piedra o peñéu, na so forma diminutiva shteyndl sería una piedrina o un regodón; y kats, col significáu de gatu na so forma diminutiva ketsl, sería un gatín, un cachorru de gatu.
El diminutivu pue modificar el significáu del nome base dándo-y el calter de daqué cariñosu: zun que significa 'sol', convertiríase en zindl, col significáu utilizáu por una persona mayor como una forma familiar de dirixise a un neñu, n'asturianu equivalente a 'mio fíu'; o bakn que son les mexelles, na so forma diminutiva bekelej seríen unes mexelles llindes y adorables.
Y a lo último, el diminutivu'pue modificar el nome base, de normal refiriéndose a un ser animáu, dándo-y un calter de poca considerancia o despreciu: shrayber que sería un 'escritor', na forma diminutiva shrayberl , tien la considerancia dun escritor menor, un 'escritorzuelu'; o mentsh que significa 'persona' pero más cercanu al asturianu 'tou un paisanu', en diminutivu ye mentshl que ye un completu inútil, esi que siempres se quexa de too y nunca fai nada pa iguar.
Les dos primeres categoríes de diminutivos aplicaos a shtetl, faen referencia al tamañu y amplitú, lo que s'afai a la noción xeneral de shtetl (pequeña ciudá o puebl) comu diminutivu de shtot (ciudá); y hasta puen faer referencia a un posible calter peyorativu, pos los sos habitantes en cuanto taben n'otros sitios, evitaben referise al so llugar d'orixe como un shtetl, por ser esti daqué de menor categoría y que va en desterciu de la categoría de los sos habitantes, como si fueren habitantes de segunda
Les dos últimes pertenecen al espectru de los valores afeutivos o sentimentales, de la devoción al facer de menos.'Shtetl: A Vernacular Intelectual History' - Jeffrey Shandler
Descripción xeneral miniaturadeimagen|Mapa qu'amuesa'l porcentaxe de xudíos na Zona d'Asentamientu y na Ploonia del Congresu, c. 1905 Un shtetl ye definíu por Yohanan Petrovsky-Shtern como "una ciudá mercáu d'Europa del Este en posesión privada d'un magnate polacu católicu, habitada mayoritariamente pero non puramente por xudíos" y dende 1790 y hasta 1915 los shtetlej tamién taben "suxetos a la burocracia rusa",Petrovsky-Shtern, Yohanan (2014). The Golden Age Shtetl. Princeton University Press. una y bones l'Imperiu Rusu habíase anexonado la parte oriental de Polonia y alministraba l'área d'asentamientu xudíu. El conceutu de cultura shtetl describe la forma de vida tradicional de los xudíos d'Europa Central y Oriental. Los shtetlej puén describise como comunidaes piadoses que siguen el xudaísmu ortodoxu, socialmente estables ya inmutables a pesar de la influencia o los ataques esternos. Un shtetl yera lo suficientemente grande como pa sostener la rede básica d'instituciones esenciales pa la vida comuñal xudía: siquier una sinagoga (shul), una casa de baños ritual (mikve), un campusantu y la respetada hermandá funeraria (jevra kadisha), una escuela relixosa primaria (jeyder), otres instituciones educatives (talmud-toyre) y un marcu d'asociaciones voluntaries que realizaben funciones relixoses y comuñales básiques(jevres).https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Shtetl
Israel Yehoshua Singer describe'l shtetl al so xeitu: "...El pequeñu shtetl de Lentshin yera minúsculu, más pequeñu qu'una aldega. Les casines nun teníen el teyáu cubiertu con paya, como yera habitual en cualesquier aldega non xudía, sinón con texes apuntiaes, y los páxaros posábense de cutiu nel cantu más eleváu. Namás un edificiu cuntaba con segunda planta y balcones. Les cais, anque ensin pavimentar, nun se cubríen de folla cola agua, yá que, por cuenta de la proximidá del ríu Vístula, el terrén taba formáu por una trupa capa de sable blancu..."'The Image of the Shtetl and Other Studies of Modern Jewish Literary Imagination' - Dan Miron
El cayente del shtetl entamó alredor de la década de 1840. Los factores contribuyentes incluyeron la probeza como resultáu de los cambeos nel clima económicu (incluyida la industrialización que perxudicó al artesanu xudíu tradicional y el movimientu del comerciu escontra les ciudaes más grandes), quemes repitíes que destruyeron les cases de madera y la superpoblación.Miron, Dan (2000). The Image of the Shtetl and Other Studies of Modern Jewish Literary Imagination. Syracuse University Press. p. 17. Amás, l'antisemitismu de los alministradores imperiales rusos y los terratenientes polacos, y más tarde, a partir de la década de 1880, los pogromos rusos, enzancaron la vida de los xudíos nel shtetl. Dende la década de 1880 hasta 1915,fasta 2 millones de xudíos abandonaron Europa del Este. Nesi momentu, aproximao los trés cuartes partes de la so población xudía vivíen nun shtetl. La Shoah resultó nel estermín total de los shtetlej."How Shtetls Went From Being Small Towns to Mythic Jewish Idylls". Tablet Magazine. 3 February 2014. Retrieved 5 April 2019. Nun yera raru que tola población xudía d'un shtetl fuera detenida y asesinada nun monte cercanu o llevada a dellos campos d'estermín."Forever Changed, A Belarus Shtetl 70 Years After the Nazis". VOA. Retrieved 5 April 2019.Dellos habitantes del shtetl emigraron antes y dempués de la Shoah, principalmente a los Estaos Xuníos, onde llevaron con ellos les sos tradiciones. Pero'l shtetl como fenómenu de los xudíos asquenazíes n'Europa del Este foi erradicado polos nazis.
Historia La hestoria de los shtetlej remóntase al sieglu XII cuando Boleslao III el Bocatorcida, príncipe de Polonia dexó que los xudíos d'Europa central y occidental que fuxeren de les persecuciones estableciéranse nel Reinu de Polonia .En 1264, el duque Boleslaw emitió l'Estatutu de Kalisz", que garantizaba la protección de los xudíos y otorgaba arrogantes derechos llegales y profesionales, incluyida la capacidá de convertise n'emprestadores y comerciantes. El rei Kasimierz ratificó la carta y ampliñola para incluyir puntos específicos de protección contra los cristianos, incluyíu l'enxuiciamientu garantizáu contra aquellos que "cometen una depredación nun campusantu xudíu" y la prohibición de "acusar a los xudíos de beber sangre humano".'The Shtetl: New Evaluations' - Steven T. Katz
Los aristócrates nel Reinu de Polonia y el Gran Ducáu de Lituania (conocíos col nome coloquial de Szlachta ) intentaron nos sieglos siguientes asitiar xudíos nes sos respectives tierres, en ciudaes privaes, lo cual produció-yos un beneficiu debíu del arrendamientu de ciertos monopolios y privilexos, como los arrendamientos fiscales. Estos llugares son los qu'en yiddish conócense col nome de 'shtetl' y 'miasteczko' en polacu. La motivación de los xudíos pa establecese ellí foi qu'había una mayor llibertá relixosa y llegal y meyores oportunidaes económiques. Les llibertaes otorgaes a los inmigrantes, incluyíos los non xudíos qu'emigraren al país, oldeaben cola falta de llibertá de quien tamién vivíen nes tierres.llabradores siervos ."Jewish Communities (Shtetls) of Ukraine genealogy project". geni_family_tree. Retrieved 5 April 2019. La hestoria de los shtetlej vio llargos periodos de relativa tolerancia y prosperidá, según tiempos d'estrema probeza, dificultaes, incluyíos pogromos nel Imperiu rusu del sieglu XIX.
Un factor que contribuyó al surdimientu del fenómenu urbanu del shtetl foi'l fechu de que los xudíos constituyíen casi la metá de la población urbana de Rzeczpospolita (la República Polacu-Lituana de la Nobleza, un nome qu'equival al actual inglés Commonwealth). Amás, el 70% de la población xudía vivía nos territorios orientales, onde en dellos llugares los xudíos constituyíen más del 50% de la población. Esto debióse en parte a la rápida crecedera demográfica de la población xudía. Sicasí, esto debióse más a una baxa mortalidá qu'a una alta tasa de natalidá. Los otros grupos étnicos vivíen predominantemente nel campu. Ente que en 1500 los xudíos xubíen a unos 30.000, lo que representaba menos del 0,5 per cientu de la población total, en 1672 aumentaren a aproximadamente'l 3 per cientu, y en 1765 la población xudía algamara alredor de 750.000 y constituyía aproximadamente'l 5,35 per cientu del total. población.http://ieg-ego.eu/en/threads/crossroads/courts-and-cities/marie-schumacher-brunhes-shtetl#
Los pueblos y ciudaes privaos, fueron orixinalmente una manifestación de la simbiosis emerxente ente la nobleza, los xudíos y los siervos. Anque les relaciones colos residentes cristianos dacuando podíen ser tirantes, xeneralmente como resultáu de la influencia de la ilesia, los pogromos yeren raros. Nel shtetl, esistíen básicamente dos tipos de relaciones ente cristianos y xudíos: la relación del día ente día que por razones pragmátiques rexir poles regles habituales de civismu y les situaciones de crisis.Cała, Alina: Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warsaw 1992