Пячора Арэні () — комплекс пячор, што знаходзяцца блізу сяла Арэні ў Ваёцдзорскай вобласці на поўдні Арменіі. У пячоры, што знаходзіцца на вышыні каля 1080 м над узроўнем мора, вывучальнікамі было выяўлена некалькі культурных пластоў, улучаючы комплекс эпохі медзяна-каменнага стагоддзя (энеаліта) з глінабітнымі будынкамі, датаваны 4200-3500 гадамі да нашай эрыКорреспонденТ: В Армении обнаружены следы древнейшего виноделия // 10 июня 2008. Найранейшы культурны пласт ставіцца да VI—V тыс. да. н.э., а самы позны да XII—XIV стагоддзям.
Месцаванне і структура пячоры Карставая пячора Арэні вядомая таксама пад назвай Птушыная пячора (), знаходзіцца на паўднёвым усходзе Арменіі ў Ваёцдзорскай вобласці, за 12 км ад горада Ехегнадзора. Пячора, якая складаецца з трох залаў, з'явілася ў вапняковых скальных утварэннях даліны ракі АрпаСергей Кореневский // Раскопки в пещере Арени // «Известия Науки» 16.04.10. Плошча пячоры складае паводле розных дадзеных ад 400 да больш за 600 кв.м, ад яе адыходзяць убакі некалькі адсекаў ці галерэй. Усярэдзіне помніка зверху навісаюць пакрытыя чорным налётам зборы. У пячоры ёсць мноства калідораў і пераходаў, якія часткова былі закладзены яшчэ ў старажытнасці.
Гісторыя У старажытныя часы пячора з'яўлялася значным селішчам гавара Ваёц Дзор Сюнікскага ашхара Вялікай Арменіі. Гісторыкам V стагоддзя Егішэ Арэні было памянёна пад імем Арпанял, Арпунял, (Арбанял). Селішча з'яўлялася дарожным вайсковым пунктам і вузлом, што перакрывае цясніна, якая злучала раўніну Шарур з Ваёц Дзорам. Яно мела гандлёвыя сувязі з рознымі тэрыторыямі па ўсім Блізкім Усходзе, сведчаннем гэтага з'яўляецца знойдзеная ў пячоры кераміка чатырох тыпаў, і толькі адзін з іх лічыцца посудам мясцовай вытворчасціBruce Bower // Armenian cave yields ancient human brain // January 12th, 2009.
На блізкіх ад пячоры ўзвышшах (цясніну Амагу) у старажытныя часы знаходзіліся крэпасць і замак, разваліны якіх захаваліся да нашых дзёнБорис Гаспарян Научный сотрудник института археологии и этнографии НАНРА // Пещера Арени .
Пячора была адкрыта навуковым супрацоўнікам інстытута археалогіі і этнаграфіі НАН РА археолагам Барысам Гаспаранам, у ёй былі шмат птушыных гнёздаў, дзякуючы чаму за пячорай замацавалася альтэрнатыўная назва — Птушыная. Непадалёк знаходзіцца рэстаран, які за кошт пячоры вырашылі пашырыць, уладкаваўшы ў ёй новую залу. Аднак неўзабаве пасля пачатку пашырэння гаспадар рэстарана памёр. Мясцовыя жыхары кажуць, што духам пячоры ўладкаваныя для пашырэння выбухі не спадабаліся і яны панеслі душу неасцярожнага будаўніка з сабой углыб гары. Пачынаючы з 2007 года пячора даследуецца больш за 12 археалагічнымі інстытутамі з 9 краін светуBSNews // Юлия Кузнецова //Археологическое лето 2010. Обзор BSNews.
Раскопы Археалагічныя працы ў пячоры вядуцца з 2007 года, экспедыцыю ўзначальваюць Барыс Гаспаран (Арменія), Рыгор Арэшан (ЗША) і Рон Пінхасі (Ірландыя). У раскопах прымаюць удзелы навуковыя з Інстытута археалогіі і этнаграфіі Армянскай АН, Каліфарнійскага інстытута імя Лойда Котсена, Коркскага ўніверсітэцкага каледжа Ірландыі, Універсітэта штата Канектыкут (UConn, ЗША), а таксама ўніверсітэтаў Хайфы і Тэль Авіва (Ізраіль). У выніку папярэдняй выведкі атрымалася ўсталяваць, што пячора мае не менш 5-6 пластоў энеалітычнай эпохі, глыбінёй больш чатырох метраў (радыевугляродныя даты вагаюцца ў межах 4300-3500 гг. да н.э.). Ва ўваходу ў пячору на плошчы 85 м² падчас раскопаў было выяўлены рэшткі жылля, выбрукаваныя панадворкам і глінабітнымі структурамі. У задняй частцы пячоры на плошчы 40 м² было адкрыта складское памяшканне з укапанымі ў адклады пасудзінамі для захоўвання харчовых запасаў і круглымі глінянымі структурамі вытворчага прызначэння.
Кераміка выяўленая археолагамі падобна з посудам першай фазы куро-аракскай культуры падобнай з артэфактамі знойдзенымі пры раскопах іншых помнікаў Арменіі як Талін і ЭларBadalyan R.S., Avetisyan P.S., Bronze and Iron Age Archaeological Sites in Armenia — I. Mt.Aragats and its Surrounding Region, BAR International Series 1697, 2007, pp.242-249. Тэхніка-тыпалагічныя адрозненні керамікі гэтых дзвюх, розных у храналагічным дачыненні пластоў мяркуе магчымасць наяўнасці дзвюх ранняй (4000-3700 гг. да н.э.) і пазней (3600-3500 гг. да н.э.) фаз у позным энеаліце Паўднёвага Каўказа. Знаходжанне керамікі па тэхніка-технологичеким асаблівасцям паўтарае энеалітычны посуд, а па формах блізкай да ўзораў керамікі куро-аракскай культуры ў раскапаных пластах (пры гэтым у першым гарызонце колькасць падобных узораў узрастае), кажа пра зараджэнне керамікі куро-аракскай культуры з энеалітычнай.
Знаходкі, зробленыя ў пячоры, сведчаць пра зараджэнне цывілізацыі на тэрыторыі сучаснай Арменіі на 800 гадоў раней, чым лічылася раней, то бок прыкладнае ў той жа час, што і на тэрыторыях Паўднёвага Ірана. Дзякуючы гэтым жа раскопам атрымалася ўсталяваць, што Майкопская культура, і культура Куро-Аракс з'явіліся і пашырыліся на 1000 гадоў раней, чым да гэтага лічылі ў навуковых колах.
Энеалітычны пласт 1 1-ы пласт прыналежны эпосе энеаліту раскапаны быў ва ўваходу ў пячору, уяўляў сабою два жылых будынкі няпэўнай формы. У выніку карпатлівай працы былі выяўлены каменныя сцены аднаго з будынкаў, а таксама глінабітная падлога, датаваўся 3500 гг. да н.э. З іншых знаходак першага пласта вылучаюцца керамічныя знаходкі: таўстасценнага пясочна-саламянага посуду (жароўні, пасудзіны для захоўвання, варачныя катлы) і танкасценнай кухоннай і параднай пясочна-саламянай і саламяным посудам (шклянкі, міскі, збанкі і інш.) Выяўленая ў першым пласце кераміка з'яўляецца класічным узорам керамікі куро-аракскай культурыМеждународная Научная Конференция. «Археология, этнология, фольклористика Кавказа». Сборник кратких содержаний докладов Международной научной конференции // Зардарян Д. Э., Гаспарян Б. З. // Позднеэнеолитическая керамика пещеры Арени-1 , стр 154—156. // Тбилиси, 2010.
Структура керамікі першага пласта Керамічны матэрыял пласта фрагментарны, пададзены профільнымі чарапкамі і асобнымі часткамі (венцамі, гарлавінамі, ручкамі) высакаякаснага параднага посуду.
Кераміка ўяўляе сабою шаравістыя і выцягнутыя яйкападобныя буйныя пасудзіны пазбытыя гарлавіны, грушаватыя пасудзіны з закругленай падставай і горлачкам, якое звужаецца ці, наадварот, пашыраецца. Дны буйных пасудзін, ці карасаў, плоскія з плыўным пераходам да прыдона (хоць часам сустрэты і грубыя, вылучаныя дны). Збаны знойдзеныя ў першым пласце пададзены размаітымі формамі: слоікавай, канічнай, біканічнай, галоўным чынам пазбыты гарлавіны і маюць рэзка адагнуты вонкі і завостранае да канца венца. Сярод знаходак пласта таксама ёсць адзін амаль цэлы збан, чарапок якога выраблены з прасеянай, добра адмучанай гліны з невялікім даданнем дробназярністага пяску ці зусім без дамешкаў. Большасць пасудзін мае чорна-глянцаваную (часта са срабрыстым водбліскам), шэра-глянцаваную і светла-карычневую паверхню з падкладкай іншага колеру.
Міскі і чары маюць звонападобную форму з разбежнымі сценкамі, пазбытымі венца, пераход ад дна да прыдновай часткі плыўны. Жароўні — круглявай ці авальнай формы, іх сценкі роўныя і невысокія са скразнымі адтулінамі ў закраіны борта. Знойдзены былі таксама фрагмент плоскай свяцільні з ручкай і круглявая судзінка дыяметрам 5.4 см і вышынёй 5.7 см са злівам.
Энеалітычны пласт 2 2-і пласт згодна радыевугляроднай экспертызы датуецца 3900-3800 гг. да н.э, адкрыты быў непасрэдна пад падлогамі будынкаў 1 -га пластуючы. Пададзены галоўным чынам глінабітнымі структурамі. Кераміка гэтага пласта знойдзеная пры раскопах галоўным чынам сярэдне- і танкасценная.
Структура керамікі другога пласта Керамічны посуд знойдзеная ў гэтым пласце ў чарапку мае дамешкі дробназярністага пяску і дробнай арганікі (поўсць, салома), атрымалай добры абпал. Колер посуду — гарчычны, шаравата-карычневы, карычневы, чорны. Вялікая частка з выяўленага ў гэтым пласце посуду пакрыта вохрай. Гэта галоўным чынам збаны сярэдніх памераў і буйныя пасудзіны з шаравістай і яйкападобнай падставай, круглявымі днамі, раструбнай, невялікай цыліндрычнай ці лейкападобнай гарлавінай, пазбытай венца. Сустракаюцца пасудзіны з размешчанымі на плечуку гарызантальна пастаўленымі дугаватымі ці трохвугольнымі ручкамі. Сустракаюцца таксама пасудзіны сярэдніх і малых памераў з шаравістай падставай, што плыўна ці рэзка пераходзіць у невысокае горлачка без выяўленага венца. Знойдзены былі таксама высакаякасныя міскі і «куфалявістыя» чары, якія знаходзяць свае аналогіі з посудам іншых энеалітычных селішчаў Закаўказзя.
Знаходкі
Пахаванні людзей Армянскія археолагі выявілі ў пячорным комплексе Арэні 1 унікальную знаходку — пахаванні выдатна захаваных людзей (сталых і дзяцей) эпохі энеаліту. Пры раскопах было выяўлена, што дзеці пахаваны цалкам, а сталыя былі рассечаны. Як адзначыў кіраўнік экспедыцыі Барыс Гаспаран: знаходка дае ўнікальную магчымасць з дапамогай аналізу ДНК вызначыць увесь генетычны код дзіцяці, паводле яго ж вызначэнне генетычнага кода мае велізарнае значэнне, бо дасць шмат новых і ўнікальных звестак пра генетычную эвалюцыю чалавекаНовости — Армении Армянские археологи нашли прекрасно сохранившиеся захоронения людей эпохи энеолита // 26.10. 2010 «Наука и технологии» // 15.01.2009 Цікава, што армянская знаходка перакрыла па старажытнасці нядаўнюю знаходку мозгу старажытнага кельта, якая датуецца III стагоддзем да н.э. Гэту знаходку зрабілі падчас раскопаў на тэрыторыі графствы ЁркшырУ задняй частцы пячоры было адкрыта складское памяшканне з укапанымі ў адклады пасудзінамі для захоўвання харчовых запасаў і круглымі глінянымі пасудзінамі вытворчага прызначэння, а таксама здзейсненыя ў іх пахаванні чэрапаў. Дзякуючы праведзеным даследаванням атрымалася пазнаць, што чэрапы прыналежаць тром дзяўчынкам 13-14 гадоў, а ўзрост іх складае больш 5,9-6,2 тысяч гадоў. У выніку анатамічнага аналізу, праведзенага трыма рознымі антраполагамі, было ўсталявана, што дзве дзяўчынкі былі забіты дубінкамі, напэўна, падчас рытуальнай цырымонііПо материалам: Science News // Самый древний мозг найден в пещерах Армении // 13-01-2009. А ў трэцім вучоныя выявілі рэшткі высахлага, але добра захаванага мозгу, на паверхні якога захаваліся крывяносныя судзіны. Паводле навукоўцаў, знаходка з'яўляецца найстаражытнейшай з калі-небудзь знойдзеных рэшткаў першабытнага чалавекаНаука и технологии // В Армении археологи нашли старейший человеческий мозг // 15 января 2009Журнал «Наука и техника» // В Армении найден мозг первобытного человека // 15.01.2009.
Абутак Tom Watkins, «CNN» // June 9, 2010 У Арменіі выяўлена найстаражытнейшы ў свеце скураны абутак.
Падчас раскопаў, праводжаных у пячоры Арэне Дыянай Зардарян, быў выяўлены старажытны абутак, які знаходзіўся разам з казінымі рагамі ў акуратна апрацаванай яме глыбінёй 45 см і дыяметрам 44-48 см. Абутак ідэальна захаваўся шмат у чым дзякуючы адменнаму мікраклімату пячоры (халаднаватаму і сухому) і знаходжанню пад тоўстым пластом экскрэментаў авечак, дзейнічалым як цвёрдая пячатка.
Паводле навукоўцаў, абутак адпавядаў 37-му памеру. Абутак для падтрымання формы ці захоўвання быў напоўнены саломай і травой, даўжыня знаходкі складае 24,5, а шырыня 7,6-10 см. Мяркуючы па форме, яго насілі на правай назе, зроблены ён быў з аднаго суцэльнага кавалка скуры. На ім захаваліся шнуркі і адтуліны пад іх дыяметрам 2-3 мм, пра гэта Дыяна Зардарян заявіла ў інтэрв'ю аднаму з найбуйнейшых навінавых агенцтваў «Рэйтэрc» () сказаўшы:
Для ўсталявання ўзросту артэфакта ўзоры скуры і саломы былі скіраваны для незалежнай экспертызы ў інстытуты Каліфорніі і Оксфарда, у выніку праведзенага імі аналізу было ўсталявана што знаходка з дакладнасцю да 95,4 % мае ўзрост у 5,5 тысяч гадоў і прыналежыць да прамежку часу ад 3627 да 3377 года да н. э.Известия Науки // Учёные определили точный возраст древнейшего кожаного «Ботинка» // 10.06.10. Такім чынам чаравік быў зроблены на 400 гадоў раней, чым пабудаваны Стоўнхэндж і амаль на тысячу гадоў раней пірамід Гізы ў Егіпце