Ваеннае становішча ў Польшчы (13 снежня 1981 — 22 ліпеня 1983; ) — перыяд ваеннага кіравання ў ПНР, якое ажыццяўлялася Ваенным саветам нацыянальнага выратавання (WRON) на чале з генералам Войцехам Ярузельскім. Сілавое прыгнечанне апазіцыі, перш за ўсё прафсаюза «Салідарнасць», дазволіла часова стабілізаваць рэжым ПАРП. Суправаджалася рэпрэсіямі, падчас якіх дзясяткі людзей загінулі і да 10 тысяч чалавек падвергліся пазбаўленню свабоды (у цэлым, аднак, маштаб рэпрэсій разглядаецца як адносна ўмераны)Ваеннае становішча ў Польшчы ў 1981 годзе ўвёў Войцех Ярузельскі. Ключавую ролю ў прадухіленні эскалацыі канфлікту з абодвух бакоў адыграла Каталіцкая царква. У канчатковым выніку ваеннае становішча не вырашыла праблем, якія стаялі перад краінай, не спрыяла пераадоленню сацыяльна-палітычнага і эканамічнага крызісу і не прадухіліла змяненне грамадскай сістэмы ў Польшчы на мяжы 1980—1990-х гадоў.

Прычыны

Унутраная канфрантацыя Да канца 1981 года палітычнае супрацьстаянне ў ПНР надзвычай абвастрылася на фоне пагляблення эканамічнага крызісуВремя новостей: № 230, 13 декабря 2006. Спробы дасягнення грамадскага кампрамісу, прадпрыманыя Лехам Валенсам і Войцехам Ярузельскім пры пасродніцтве кардынала Юзафа Глемпа, не прынеслі вынікаў. Артадаксальна-кансерватыўнае крыло ў кіраўніцтве ПАРП патрабавала сілавога прыгнечання апазіцыйнага прафсаюза Салідарнасць. Радыкальныя актывісты «Салідарнасці» заклікалі да ўсеагульнай забастоўкі і мірнага грамадзянскага паўстання.

Прынцыповае рашэнне аб увядзенні прамога ваеннага кіравання выспела да пачатку восені 1981 года (такія дзеячы «партыйнага бетону», як генерал дзяржбяспекі Мірослаў Мілеўскі, сакратар ЦК па ідэалогіі Стэфан Альшоўскі, член палітбюро Уладзіслаў Кручак настойвалі на гэтым яшчэ ў лістападзе 1980Stan Wojenny — Walka Z Narodem). 14 верасня адбылося пасяджэнне Камітэта нацыянальнай абароны (KOK) пры Савеце міністраў ПНР. Сакратар KOK генерал Тадэвуш Тучапскі прадставіў план ваеннага становішча. Праект цалкам падтрымліваў начальнік Генштаба генерал Флёрыян Сівіцкі. Найбольш цвёрдую пазіцыю займала кіраўніцтва МУС на чале з генераламі Чэславам Кішчакам і Багуславам Стахурам. У МУС фарміраваліся спецыяльныя аператыўныя групы для прэвентыўных арыштаў, планавалася ўзбраенне партактыву з міліцэйскіх арсеналаўStan ducha w kierownictwie PZPR i wojska.

Адносна ўмераную пазіцыю займаў першы сакратар ЦК ПАРП Станіслаў Каня, які выступаў супраць сілавых мер. 18 кастрычніка 1981 пленум ЦК ПАРП адхіліў Каню і зацвердзіў на чале партыі генерала Ярузельскага, які да таго часу зрабіў выбар на карысць ваеннага рашэння.

Савет міністраў ПНР, узначалены Ярузельскім, запланаваў унясенне ў Сойм законапраекта, які надаваў ураду надзвычайнымі паўнамоцтвы і фактычна забараняў забастоўкі. 3 снежня 1981 у Радаме адбылося пасяджэнне прэзідыума Усяпольскай камісіі «Салідарнасці»Трубников В. П. Крах «операции Полония». Радомский старт путчистов. 3 декабря. М. 1983., на якім было прынята рашэнне аб падрыхтоўцы 24-гадзіннай забастоўкі пратэсту з перспектывай усеагульнай бестэрміновай стачкі. «Радамская платформа» патрабавала ад улад публічнай адмовы ад надзвычайных мер. Прагучалі цвёрдыя выказванні пра неабходнасць стварэння баявых груп для адпору ЗОМА. Спробы Валенсы правесці больш умеранае рашэнне выклікала ў яго адрас прамыя пагрозы з боку Севярына ЯворскагаЦентральное телевидение Гостелерадио СССР. Трудное время Польши. Март 1982., які прадстаўляў дамінуючыя настроі чалецкіх мас прафсаюза.

4—10 снежня «Радамскую платформу» падтрымалі рэгіянальныя прафцэнтры «Салідарнасці» і прафарганізацыі найбуйнейшых прамысловых прадпрыемстваў краіны (найбольш радыкальны настрой быў прадэманстраваны на Шчэцінскай суднаверфі імя Варскага). 11-12 снежня адпаведная рэзалюцыя была прынята Усяпольскай камісіяй прафсаюза на пасяджэнні ў Гданьску. Супраць выступіў толькі Анджэй Гвязда, які лічыў прапушчаным час для рашучага выступлення (з яго пункта гледжання, аптымальная сітуацыя складалася ўвесну, але не ў снежні). Лех Валенса адмовіўся ад удзелу ў галасаванні.

Знешні фактар Пазней генерал Войцех Ярузельскі сцвярджаў, што ўвядзенне ваеннага становішча было «найменшым злом», таму што ў адваротным выпадку краіне пагражаў увод савецкіх войскаў«Профиль» — деловой журнал. Новости, Политика, Экономика, Финансы, Бизнес. . Ён таксама намякаў, што агрэсіўныя антыпольскія планы выношвала кіраўніцтва ГДР. Аднак, паводле іншых звестак (напрыклад, паводле інфармацыі стэнаграфіста Віктара Аношкина), Ярузельскі сам звяртаўся ў Маскву з просьбай аб ваенным умяшанні. Пры гэтым ён гаварыў, што ў адваротным выпадку ПНР можа выйсці з Арганізацыі Варшаўскага дагавора.

Пагроза савецкага ўварвання ўвесь час мелася на ўвазе пры абвастрэнні ўнутрыпалітычнага становішча ў Польшчы 1980—1981. Рышард Куклінскі заяўляў, быццам бы ўжо ў снежні 1980 года маршал Агаркаў Недагаркаў азнаёміў генерала Тадэвуша Гупалоўскага з планам уводу савецкіх, усходнегерманскіх і чэхаславацкіх войскаў на тэрыторыю ПольшчыСоветский Союз в локальных войнах и конфликтах. Польша — слабое звено социализма. Пра небяспеку «знешняга фактару» казаў кардынал Стэфан Вышынскі падчас Быдгашчскага крызісу і Усяпольскай забастоўкі сакавіка 1981. Аналагічнае меркаванне выказваў былы міністр абароны СССР маршал Савецкага Саюза Дзмітрый Язаў, які лічыў, што ваеннае становішча выратавала Польшчу ад уводу савецкіх войскаўПоследний маршал империи.

Аднак сусветнае становішча ў пачатку 1980-х гадоў значна адрознівалася ад таго, што суправаджала ўвод савецкіх войскаў у Венгрыю 1956 і у Чэхаславакію 1968. Кіраўніцтва КПСС, занятае Афганскай вайной, не было гатовае да новага ўзброенага канфлікту ў Еўропе. Акрамя таго, СССР імпартаваў значную частку прадуктаў харчавання, і савецкае кіраўніцтва сур’езна асцерагалася «капіталістычных санкцый». Перад Ярузельскім была пастаўлена задача «нармалізаваць становішча» ўласнымі сіламіЪ-Газета — Войцеха Ярузельского обвинили в попытке ввести советское положение.

Ход падзей

Снежань 1981 — студзень 1982. Усталяванне ваеннага рэжыму

Раніцай 12 снежня 1981 года Войцех Ярузельскі патэлефанаваў кіраўніцтву СССР і сказаў наступнае: «…у ноч з 12 на 13 снежня г.г. на ўсёй тэрыторыі ПНР будзе ўведзена ваеннае становішча. Усю адказнасць за гэты крок я ўскладаю на сябе…» У камітэтах ПАРП, упраўленнях Службы бяспекі МУС і армейскіх часцях распячатваліся запячатаныя пакетыНакаряков В. Н. Диверсии против Польши. Создание и крушение мифов. Советская Россия, 1985..

12 снежня ў 22:30 па варшаўскім часе па ўсёй Польшчы была адключана тэлефонная сувязь. Апоўначы 13 снежня на вуліцы польскіх гарадоў выступілі армейскія часці. Па тэлебачанні транслявалася выступленне генерала Ярузельскага: «Трэба звязаць рукі авантурыстам, да таго як яны сапхнуць Айчыну ў бездань братазабойчай вайны».

Генерал абвясціў пра стварэнне Ваеннага савета нацыянальнага выратавання (WRON), да якога пераходзіла паўната ўлады. Главой WRON стаў Войцех Ярузельскі. Яго найбліжэйшае акружэнне склалі генералы Флёрыян Сівіцкі (начальнік генштаба), Чэслаў Кішчак (міністр унутраных спраў), Уладзімеж Аліва (камандуючы Варшаўскай ваеннай акругай), сакратар ЦК ПАРП па сілавых структурах Мірослаў Мілеўскі, сакратар па ідэалогіі Марыян Ажахоўскі, міністр замежных спраў Стэфан Альшоўскі, віцэ-прэм’ер Мячыслаў Ракоўскі (з іх першыя трое былі чланамі WRON, астатнія чацвёра прадстаўлялі партыйна-ўрадавае кіраўніцтва)Как поляки гнали «врону». Вялікім уплывам карысталіся таксама члены WRON генералы Тадэвуш Тучапскі, Тадэвуш Гупалоўскі і Чэслаў Пятроўскі. Прыкметную ролю адыгрываў прэс-сакратар Савета міністраў Ежы Урбан (не ваенны і не член ПАРП). Асаблівае месца займаў генерал Міхал Янішэўскі, давераная асоба Ярузельскага, справавод WRON.

Фармальна ўвядзенне ваеннага становішча было зацверджана соймам ПНР. Супраць прагаласаваў адзін дэпутат — актывістка «Салідарнасці» Ханна Сухоцкая, будучы прэм’ер-міністр Трэцяй Рэчы Паспалітай.

Органы МУС пачалі арышты актывістаў «Салідарнасці», Канфедэрацыі незалежнай Польшчы, Польскай сацыялістычнай партыі працы, іншых апазіцыйных арганізацый. У першыя ж дні ваеннага становішча больш за 3 тысяч вядучых актывістаў — уключаючы Леха Валенсу, Анджэя Гвязду, Марыяна Юрчыка, Яна Рулеўскага, Севярына Яворскага, Анджэя Разплахоўскага, Гжэгажа Пальку, Яцака Кураня, Караля Мадзялеўскага, Адама Міхніка, Браніслава Гэрэмака — былі затрыманы ЗОМА і СБ і накіраваны ў цэнтры інтэрнавання. Да канца 1981 колькасць інтэрнаваных склала 5128 чалавек. Усяго за перыяд ваеннага становішча інтэрнаванню падвергліся 9736 чалавек (396 чалавек не ўдалося выявіць).

Нямногія з лідараў «Салідарнасці» паспелі перайсці на нелегальнае становішча. Сярод іх — Збігнеў Буяк, Уладзіслаў Фрасынюк, Богдан ЛісМариуш Вильк. Нелегалы. 1984; рус. пер.: Лондон, 1987..

Нягледзячы на разгалінаваную аргструктуру і масавую падтрымку, «Салідарнасць» не змагла эфектыўна супрацьстаяць дзяржаўнаму арганізаванаму гвалтуИстория свободы. Военное положение. Стала зразумела, што развагі пра сілавую канфрантацыю, у тым ліку гаворкі на радамскай нарадзе і гданьскім пасяджэнні, насілі чыста тэарэтычны характар.

Акрамя апазіцыйных актывістаў, падвергліся інтэрнаванню (па афіцыйнай фармулёўцы «былі ізаляваны») некаторыя члены ранейшага партыйна-дзяржаўнага кіраўніцтва, на якіх ваенныя ўлады ўсклалі адказнасць за крызіс — перш за ўсё Эдвард Герак, Пётр Ярашэвіч, Здзіслаў ГрудзеньJak generał Jaruzelski Gierka internował .

Ваеннае становішча азначала мілітарызацыю прамысловасці. На прадпрыемствы вуглездабычы, металургіі, машынабудавання, суднабудавання, транспарту і энергетыкі накіроўваліся ваенныя камісары. Рабочыя стратэгічных галін аб’яўляліся прызванымі на ваенную службу і за непадпарадкаванне падвяргаліся пакаранням паводле вайсковых статутаў. Забастоўкі былі забаронены, незалежныя прафсаюзныя і іншыя арганізацыі распушчаны.

У перыяд з 14 па 23 снежня часці ЗОМА, узмоцненыя бронетэхнікай, здзейснілі «супакаенне» асноўных апор «Салідарнасці». Гданьская суднаверф імя Леніна, Шчэцінская суднаверф імя Варскага, Кракаўскі металургічны завод імя Леніна, Катавіцкі металургічны камбінат, Люблінскі аўтамабільны завод, шэраг іншых прадпрыемстваў былі захоплены ўзброенай сілай. Найбольш бязлітаснае супраціўленне ваенна-камуністычным уладам аказалі шахцёры. У баі з ЗОМА на шахце «Вуек» загінулі дзевяць страйкоўцаўWszyscy zomowcy spod «Wujka» winni i skazani. Буйныя сутыкненні адбыліся на шахтах «Ліпеньскі маніфест» і «Земавіт». Забастоўка дзвюх тысяч гарнякоў шахты «Пяст», якая доўжылася да 28 снежня, стала самай працяглай у гісторыі паваеннай вуглездабычы.

16-17 снежня да 100 тысяч чалавек выйшлі на дэманстрацыі пратэсту ў Гданьску. Для іх разгону на дапамогу ЗОМА былі высунуты армейскія часці. Тры дэманстранты загінуліВек XX и мир. N 5, 1991.. Агнястрэльнай зброй ЗОМА скарысталіся і пры разгоне дэманстрацыі 17 снежня ў Кракаве (пра ахвяр не паведамлялася). Тады ж, 17 снежня, студэнты Політэхнічнага ўніверсітэта Уроцлава аказалі супраціўленне ЗОМА пры захопе ўніверсітэцкіх памяшканняў. Адзін са студэнтаў быў збіты да смерці.

Ужо 13 снежня ў марскім порце Гданьска быў створаны Усяпольскі страйкавы камітэт. Аналагічныя структуры ўзніклі ў некаторых рэгіёнах, найбольш актыўныя ва Уроцлаве і Лодзі. Аднак наладзіць цэнтралізаванае аператыўнае кіраванне пратэстамі не ўдалося. Разрозненыя выступленні, нават актыўныя і шматлікія, да канца снежня былі задушаны. Адносная лёгкасць, з якой ваенны рэжым, які абапіраўся на паўмільёна прыхільнікаў, адолеў 10-мільённае прафаб’яднанне, дэмаралізавала многіх прыхільнікаў «Салідарнасці».

Вясна — восень 1982. Контратакі падпольнай «Салідарнасці»