Каменны век — найстаражытнейшы культурна-гістарычны перыяд у развіцці чалавецтва, калі асноўныя прылады працы і зброя вырабляліся галоўным чынам з каменю, але выкарыстоўваліся таксама дрэва і косць. У канцы каменнага веку распаўсюдзілася выкарыстанне глінянага посуду.

Каменныя прылады вырабляліся з розных відаў каменю. Так, крэмень і вапняковыя сланцы выкарыстоўваліся ў якасці рэжучых інструментаў і зброі, а з базальту і пясчаніку вырабляліся рабочыя інструменты, напрыклад, камяні для ручных млыноў. Таксама атрымалі шырокае выкарыстанне драўніна, косці, шкарлупіна, аленевы рог.

У дадзеным перыядзе шырокае выкарыстанне тэхналогій упершыню значна паўплывала на чалавечую эвалюцыю. Арэал чалавека пашырыўся ад саван Усходняй Афрыкі да ўсіх куткоў астатняга свету. У канцы каменнага веку адбылося прыручэнне некаторых дзікіх жывёл і пачалася выплаўленне меднай руды для вытворчасці металу. Каменны век належыць да дагістарычнага перыяду чалавечага развіцця, бо ў гэты час чалавецтва яшчэ не навучылася пісаць (што характарызуе традыцыйны пачатак гістарычнага летазлічэння).

Тэрмін «каменны век» выкарыстоўваецца для абазначэння археолагамі шырокага перыяду чалавечага развіцця, што папярэднічаў эпосе металаў. Яшчэ ў I стагоддзі да н.э. Ціт Лукрэцый Кар выказаў здагадку, што эпосе металаў папярэднічаў час, калі асноўнай зброяй і прыладай чалавека былі камяні. Ідэя аб выдзяленні перыяду прапанаваная французскім антыкварам Нікола Маудэлем у 1734 годзе. Прапанова навукова абгрунтавана дацкім археолагам Томсанам у 1836, які вылучыў у развіцці чалавецтва 3 культурна-гістарычныя эпохі (каменны, бронзавы і жалезны век). У 60-х гадах XIX стагоддзя англійскі вучоны Джон Лібок падзяліў каменны век на дзве эпохі — палеаліт і неаліт, а ў канцы таго ж дзесяцігоддзя французскі археолаг Г. Мартылье распрацаваў больш дробную перыядызацыю (шэльская, мусцьерская, салютрэйская, арыньякская, мадленская, робенгаузенская культуры). Аднак у розных рэгіёнах зямнога шара чалавецтва развівалася нераўнамерна, каменныя прылады ў некаторых культурах шырока выкарыстоўваліся нават у эпоху металаў. Таму лепш выкарыстоўваць тэрмін «каменныя вякі», чым «каменны век», для абазначэння дадзенага перыяду. Час пачатку і завяршэння каменнага веку таксама з’яўляецца спрэчным.

Каменны век у археалогіі

Дакладныя даты гэтага перыяду нявызначаныя, спрэчныя і залежаць ад канкрэтнага рэгіёну. Аднак можна казаць пра каменны век у цэлым, як пра перыяд для ўсяго чалавецтва, хоць у некаторых культурах металургія не з’явілася да таго часу, пакуль яны не сутыкнуліся з уплывам больш тэхналагічна развітых цывілізацый. Тым не менш, у цэлым гэты перыяд пачаўся каля 3 млн гадоў таму, пачынаючы з першых гамінід у Афрыцы, якія здагадаліся выкарыстоўваць каменныя інструменты для вырашэння бытавых задач. Большасць аўстралапітэкаў, верагодна, не выкарыстоўвалі каменныя прылады, хоць іх культура таксама вывучаецца ў рамках дадзенага перыяду.

Паколькі да нашага часу дайшлі пераважна каменныя знаходкі, на іх аснове вядуцца археалагічныя даследаванні ўсяго перыяду. Археолагі праводзяць розныя вымярэнні каменных прылад, каб вызначыць іх тыпалогію, прызначэнне і тэхналагічнае выкарыстанне. Нярэдка інструменты каменнага веку даходзяць да нас у паўразбураным стане, іх аднаўленнем або стварэннем копій займаецца .

Сучаснае выкарыстанне тэрміна

Адна з праблем у выкарыстанні тэрміна «каменны век» заключаецца ў тым, што судзіць аб узроўні развіцця дагістарычных супольнасцяў можна толькі на падставе каменных прылад, а не па тыпу і складанасці грамадскай арганізацыі, крыніц атрымання харчавання або адаптацыі да суровага клімату. Гэта вынікала з археалагічных метадаў, якія ўжываліся ў XIX стагоддзі, калі і была распрацавана трохузроставая гістарычная сістэма. Галоўная мэта тых метадаў заключалася ў правядзенні максімальнай колькасці археалагічных раскопак для знаходжання каменных прылад. Сучасныя метады археалогіі грунтуюцца на куды больш шырокім зборы інфармацыі, якая значна пашырыла нашы веды аб тых дагістарычных часах і дазволіла зразумець, што нават у старажытныя часы ў чалавечым грамадстве мелася складаная арганізацыйная сістэма, што робіць тэрмін «каменны век» у яго сучасным разуменні састарэлым для абазначэння названага часовага перыяду. Цяпер нам вядома, што на развіццё старажытных супольнасцей аказвала ўплыў мноства розных фактараў, такіх як сельская гаспадарка, рэлігія або арганізаваныя паселішчы, а каменныя прылады былі адным з інструментаў, якія ў цяперашні час не могуць цалкам адлюстроўваць узровень развіцця старажытнага грамадства, яго вераванні і побыт.

Яшчэ адна праблема, звязаная з паняццем каменнага веку, заключаецца ў тым, што тэрмін быў створаны для апісання археалагічнай культуры старажытнай Еўропы, таму яго нельга прымяніць у дачыненні да іншых рэгіёнаў свету, такіх як Паўночная і Паўднёвая Амерыка, Акіянія, дзе плямёны земляробаў або паляўнічых-збіральнікаў выкарыстоўвалі камень аж да іх еўрапейскай каланізацыі. Таксама выкарыстанне металаў у жыцці старажытных людзей насіла куды менш важны характар, чым прынята думаць, і тэрміны медны, бронзавы і жалезны векі з’яўляюцца не зусім прымальнымі для абазначэння дадзеных перыядаў чалавечай гісторыі. Так, напрыклад, у той час, калі ва ўсім астатнім свеце актыўна выкарыстоўваліся вырабы з жалеза, у Амерыцы жалеза было невядома аж да 1492 года (у хаду былі медзь, срэбра і золата), а ў Акіяніі да XVII стагоддзя.

Наступны пасля каменнага бронзавы век стаў эпохай, на працягу якой людзі навучыліся вырабляць бронзавыя інструменты з медзі і волава і выкарыстоўваць іх у паўсядзённым жыцці. Пераход з каменнага веку ў бронзавы для большай часткі чалавецтва, якое жыло ў Еўропе, Азіі і Паўночнай Афрыцы, адбыўся ў перыяд з 6 да 2,5 тыс. гадоў да н.э. Аднак у некаторых рэгіёнах зямнога шара, такіх як Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка, каменны век непасрэдна перайшоў у жалезны. Звычайна лічыцца, што на Блізкім Усходзе і ў Паўднёва-Усходняй Азіі каменны век завяршыўся каля 6 тыс. гадоў да н.э., а ў Еўропе і астатніх краінах Азіі каля 4 тыс. гадоў да н.э. Аднак культура інкаў у Паўднёвай Амерыцы жыла на ўзроўні каменнага веку аж да 2 тыс. гадоў да н.э., калі золата, медзь і срэбра ўвайшлі ва ўжытак і сталі выкарыстоўвацца паўсюдна. Аўстралія заставалася ў каменным веку аж да XVII стагоддзя н.э.

Таксама вядома, што пераход з каменнага веку ў бронзавы быў не адначасовым, а займаў досыць доўгі час. Пераход азнаменаваўся пачаткам выкарыстання золата і медзі, што было пацверджана ў знаходках неалітычных паселішчаў. Гэты пераходны перыяд вядомы як медны век або энеаліт. Ён быў кароткім і працякаў толькі ў асобных рэгіёнах, таму што бронзавы сплаў з’явіўся і стаў распаўсюджвацца даволі хутка, як толькі пачалося выплаўленне медзі. Напрыклад, у знойдзенай ледзяной муміі прыблізна 33 стагоддзя да н.э. былі выяўленыя як медная сякера і нож, так і крэмень, што кажа аб суседстве ў адным часе тэхналогій каменнага і меднага вякоў. Сумеснае выкарыстанне каменных і металічных прылад працягвалася аж да ранняга Сярэднявечча. У Еўропе і Паўночнай Амерыцы каменныя жорны ўжываліся аж да канца XX стагоддзя, а ў шматлікіх рэгіёнах выкарыстоўваюцца і па гэты дзень.

Храналогія

Палеаліт Перыяд старажытнай гісторыі чалавецтва, які ахапіў эпоху з моманту вылучэння чалавека з жывёльнага стану і з’яўлення першабытна-абшчыннага ладу да канчатковага адступлення леднікоў. Тэрмін быў прыдуманы археолагам Джонам Лібакам у 1865 годзе. У палеаліце чалавек пачаў выкарыстоўваць каменныя прылады ў сваім штодзённым жыцці. Палеаліт ахоплівае большую частку гісторыі чалавецтва (каля 99 % часу) на зямлі і пачынаецца 2,5, або 2,6 млн. гадоў таму. Палеаліт характарызуецца з’яўленнем каменных інструментаў, сельскай гаспадаркі і завяршэннем плейстацэну каля 10 тыс. гадоў да н.э. Эпоха палеаліту заканчваецца з надыходам мезаліту, які ў сваю чаргу завяршыўся неалітычнай рэвалюцыяй.

У часы палеаліту людзі жылі разам у невялікіх супольнасцях, такіх як плямёны, і займаліся збіраннем раслін і паляваннем на дзікіх жывёл. Палеаліт характарызуецца выкарыстаннем пераважна каменных прылад, хоць таксама ўжывалася драўніна і касцяныя прылады. Прыродныя матэрыялы адаптаваліся чалавекам для выкарыстання іх у якасці інструментаў: напрыклад, былі ў хаду скура і раслінныя валокны, але, улічваючы іх недаўгавечнасць, яны не змаглі захавацца да нашых дзён. Чалавецтва на працягу палеаліту паступова эвалюцыянавала ад ранніх прадстаўнікоў роду Homo, такіх як Homo habilis, якія выкарыстоўвалі простыя каменныя прылады, да анатамічна сучаснага чалавека (Homo sapiens sapiens). У канцы палеаліту, падчас г. зв. сярэдняга і верхняга палеаліту, людзі пачалі ствараць першыя творы мастацтва і сталі займацца рэлігійнымі і духоўнымі абрадамі, такімі як пахаванне мёртвых і рэлігійныя рытуалы. Клімат у часы палеаліту перыядычна змяняўся ад цёплых да халодных тэмператур, чаргаваліся ледніковыя перыяды і міжледнікоўі.

Ранні палеаліт

Перыяд, які пачаўся з канца эпохі пліяцэну, у якім пачалося першае выкарыстанне каменных прылад продкамі сучаснага чалавека Homo habilis. Гэта былі параўнальна простыя прылады, вядомыя як калуны. Homo habilis асвоілі каменныя прылады, якія выкарыстоўваліся ў якасці каменных сардэчнікаў, у эпоху алдувайскай культуры. Гэтая культура атрымала сваю назву ў гонар месца, дзе былі знойдзены першыя каменныя прылады, — цясніны ў Танзаніі. Людзі існавалі пераважна за кошт мяса памерлых жывёл і збіральніцтва дзікарослых раслін, бо паляванне ў гэты час не было яшчэ распаўсюджана. Каля 1,5 млн гадоў таму з’явіўся больш развіты чалавечы від — Homo erectus. Прадстаўнікі гэтага віду навучыліся выкарыстоўваць агонь і стваралі больш складаныя інструменты з каменю, а таксама пашырылі свой арэал за кошт асваення Азіі, што пацвярджаецца знаходкамі на плато Жайкудан у Кітаі. Каля 1 млн гадоў таму чалавек асвоіў Еўропу і пачаў выкарыстоўваць каменныя сякеры.

Сярэдні палеаліт

Перыяд пачаўся каля 200 тыс. гадоў таму і з’яўляецца найбольш вывучанай эпохай, на працягу якой жылі неандэртальцы (120—35 тыс. гадоў таму). Найбольш вядомыя знаходкі неандэртальцаў належаць да мусцьерскай культуры. У рэшце рэшт неандэртальцы вымерлі, і на іх месца прыйшлі сучасныя людзі, якія ўпершыню з’явіліся ў Эфіопіі каля 100 тыс. гадоў таму. Нягледзячы на тое, што культура неандэртальцаў лічыцца прымітыўнай, ёсць звесткі, што яны шанавалі сваіх старых і практыкавалі рытуалы пахавання, якія ладзіліся ўсім племем. У гэты час адбылося пашырэнне арэалу людзей і засяленне імі незасвоеных тэрыторый, такіх як Аўстралія і Акіянія. Людзі сярэдняга палеаліту дэманструюць неабвержныя доказы, што ў іх пачало пераважаць абстрактнае мысленне, выражанае, напрыклад, у арганізаваным пахаванні памерлых. У 1997 годзе на падставе аналізу ДНК неандэртальца навукоўцы Мюнхенскага ўніверсітэта зрабілі выснову: адрозненні ў генах занадта вялікія, каб лічыць неандэртальцаў продкамі краманьёнцаў (гэта значыць сучасных людзей). Гэтыя высновы былі пацверджаны вядучымі спецыялістамі з Цюрыха, а пазней і ўсёй Еўропы і Амерыкі. На працягу доўгага часу (15—35 тысяч гадоў) неандэртальцы і краманьёнцы суіснавалі і варагавалі. У прыватнасці, на стаянках і неандэртальцаў, і краманьёнцаў былі выяўленыя абгрызеныя косці іншага віду. У прыватнасці, гэтага меркавання прытрымліваецца прафесар Бардоскага ўніверсітэта Жан-Жак Юблен.

Верхні палеаліт

Каля 35—10 тыс. гадоў таму завяршыўся апошні ледніковы перыяд, і сучасныя людзі на працягу дадзенага перыяду рассяліліся па ўсёй Зямлі. Пасля з’яўлення першых сучасных людзей у Еўропе (краманьёнцаў) адбыўся адносна хуткі рост іх культур, найбольш вядомыя з якіх — шатэльперонская, арыньякская, салютрэйская, гравецкая і мадленская археалагічныя культуры.