Савецкая гвардыя — вайсковыя часці, караблі, злучэнні і аб’яднанні Узброеных Сіл СССР, якія атрымалі ганаровае званне і былі ператвораны ў гвардзейскія за масавую гераічнасць, мужнасць і высокае воінскае майстэрства, праяўленае ў баях у час Вялікай Айчыннай вайны, а таксама часці рэактыўнай артылерыі і зноў сфарміраваныя злучэнні (аб’яднанні), у склад якіх увайшлі часці (злучэнні), што раней атрымалі званне гвардзейскіх.
Гвардзейскім часцям, злучэнням і караблям уручаліся гвардзейскія баявыя сцягі. Для ваеннаслужачых гвардзейскіх часцей і злучэнняў 21 мая 1942 года быў заснаваны нагрудны знак «Гвардыя», а для гвардзейцаў РСЧФ — прамавугольная пласцінка з муаравай стужкай аранжавага колеру з чорнымі падоўжнымі палосамі. Адначасова былі ўведзены гвардзейскія воінскія званні. Перад воінскім званнем ваеннаслужачага, праходзілага вайсковую службу ў гвардзейскай вайсковыя часці, на гвардзейскім караблі, дадаецца слова «Гвардыі».
У РСЧА і РСЧФ на падставе загадаў Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання аб грашовым забеспячэнні асабовага склада, усяму начальніцкаму (вышэйшаму, старэйшаму, сярэдняму і малодшаму) складу гвардзейскіх фарміраванняў быў усталяваны паўтарачны, а байцам падвойны аклад утрымання.
Гісторыя thumb|250px|Гвардзейскі Ваенна-марскі сцяг, 1942—1950 гадоў.
thumb|250px|Гвардзейскі Ваенна-марскі сцяг, 1950—1992 гадоў.
18 верасня 1941 года па рашэнні Стаўкі ВГК загадам Наркама Абароны Саюза ССР ад 18 верасня 1941 года № 308, чатыром стралковым дывізіям СССР — 100-й, 127-й, 153-й і 161-й — «за баявыя подзвігі, за арганізаванасць, дысцыпліну і прыкладны парадак» былі прысвоены ганаровыя найменні «гвардзейскія», і яны былі пераназваны і ператвораны ў 1-ю, 2-ю, 3-ю і 4-ю гвардзейскія адпаведна.
19 чэрвеня 1942 года заснаваны гвардзейскі Ваенна-марскі сцяг, а 31 ліпеня 1942 года ўведзена ў дзеянне Палажэнне пра гвардыю Флоту СССР.
У далейшым у час вайны многія загартаваныя ў баях часці і злучэнні Чырвонай Арміі былі ператвораны ў гвардзейскія. Існавалі гвардзейскія палкі, дывізіі, карпусы і арміі.
Воінскія званні ваеннаслужачых, якія праходзяць службу ў гвардзейскіх часцях і злучэннях, маюць прыстаўку «гвардыі» — напрыклад, «гвардыі курсант», «гвардыі маёр-інжынер», «гвардыі генерал-палкоўнік». У гады вайны ў ВМФ да воінскіх званняў ваеннаслужачых, якія праходзяць службу ў гвардзейскіх часцях, дадаваліся словы «гвардыі» (для авіяцыі і берагавой абароны) — напрыклад, «гвардыі капітан», а таксама «гвардзейскага экіпажа» (для плаўсаставу) — напрыклад, «гвардзейскага экіпажа капітан першага рангу».name «Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 21.05.1942 г. „Аб увядзенні для ваеннаслужачых гвардзейскіх часцей і злучэнняў Чырвонай Арміі і Ваенна-Марскога Флоту гвардзейскіх воінскіх званняў“»
Да канца вайны савецкая гвардыя ўключала 11 армій і 6 танкавых армій; 40 стралковых, 7 кавалерыйскіх, 12 танкавых, 9 механізаваных і 14 авіяцыйных карпусоў; 215 дывізій; 18 баявых караблёў і вялікая колькасць часцей розных відаў Узброеных Сіл і родаў войскаў.
У Вялікай Айчыннай вайне ганараваны ганаровага звання гвардзейскіх: 11 армій (А); 6 танкавых армій (ТА); адна конна-механізаваная група (КМГ); 40 стралковых карпусоў (ск); 7 кавалерыйскіх карпусоў (кк); 12 танкавых карпусоў (тк); 9 механізаваных карпусоў (мк); 6 матацыклетных палкоў (мцп); 14 авіяцыйных карпусоў (ак); 117 стралковых дывізій (сд); 9 паветрана-дэсантных дывізій (пдд); 17 кавалерыйскіх дывізій (кд); 6 артылерыйскіх дывізій (артд); 53 авіяцыйных дывізій (ад); 6 зенітна-артылерыйскіх дывізій (зартд); 7 дывізій рэактыўнай артылерыі (драрт); 13 мотастралковых брыгад (мсбр); тры паветрана-дэсантных брыгады (пдбр); 66 танкавых брыгад (тбр); 28 механізаваных брыгад (мбр); тры самаходных артылерыйскіх брыгады (сартбр); 64 артылерыйскія брыгады (артбр); адна мінамётная брыгада (мінбр); 11 знішчальна-процітанкавых брыгад (зптбр); 40 брыгад рэактыўнай артылерыі (бррарт); 6 інжынерных брыгад (інжбр); адна чыгуначная брыгада (28ждбр, стала 1гв.ждбр); адзін умацаваны раён (УР).(1-ы гвардзейскі ўмацаваны раён ператвораны з 76-га ўмацаванага раёна, 4 мая 1943 г.)
Званнямі гвардзейскіх былі ганараваны караблі і часці Рабоча-Сялянскага Чырвонага флота (РСЧФ) УС СССР: 18 надводных караблёў, 16 падводных лодак (ПЛ), 13 дывізіёнаў баявых катараў, дзве авіяцыйныя дывізіі, два зенітна-артылерыйскіх палкі, адна брыгада марской пяхоты, адна марская чыгуначная артылерыйская брыгада.
Пасля завяршэння Вялікай Айчыннай вайны некаторая колькасць гвардзейскіх часцей, злучэнняў і аб’яднанняў базавалася ў Усходняй Еўропе. У прыватнасці, у Групе савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі (пазней — ГСВГ, ЗГВ) дыслакавалася 139 гвардзейскіх часцей, злучэнняў і аб’яднанняў.
У мірны час пераўтварэнне аб’яднанняў, злучэнняў, часцей і караблёў у гвардзейскія не адбывалася. Аднак з мэтай захавання баявых традыцый гвардзейскія назвы, якія належалі часцям, караблям, злучэнням і аб’яднанням, пры іх расфарміраванні маглі перадавацца іншым аб’яднанням, злучэнням, часцям і караблям.
Пасля распаду Савецкага Саюза гвардзейскія часці, злучэнні і аб’яднанні захаваліся ў такіх постсавецкіх краінах, як Расія, Беларусь і Украіна.
Гвардзейскія аб’яднанні, злучэнні і часці РСЧА (1941—1945 гг.) Назва аб’яднання, злучэнні, часці (ператворана з), камандзір ці камандуючыУ складзе: дывізіі, карпусы, арміі, фронтуДата прысваення, загад1-я гвардзейская стралковая дывізія (100 сд), генерал І. М. Русіянаў?, 24-я армія, Рэзервовы фронт18.09.41, загад № 308, НКА СССР2-я гвардзейская стралковая дывізія (127-я стралковая дывізія), палкоўнік А. З. Акіменка?, 24А, Рэзервовы фронт18.09.41, загад № 308, НКА СССР3-я гвардзейская стралковая дывізія (153-я стралковая дывізія), палкоўнік М. А. Гаген?, 54А, Ленінградскі фронт18.09.41, загад № 308, НКА СССР4-я гвардзейская стралковая дывізія (161-я стралковая дывізія), палкоўнік П. Ф. Масквіцін?, ?, Заходні фронт18.09.41, загад № 308, НКА СССР7-я гв. армія(???)Сталінград,…???, №, ????13-я гв. армія(???)Сталінград,…???, №, ????35-я гв. арміі(???)Сталінград,…???, №, ????51-я гв. арміі(???)Сталінград,…???1-я гвардзейская мотастралковая дывізія (1-я танкавая дывізія), палкоўнік А. І. Лізюкоў?, ?, ?21.09.41, № 311, НКА СССР1-я гвардзейская танкавая брыгада (4-я танкавая брыгада), палкоўнік М. Я. Катукоў?, ?, ?18.11.41, № 337, НКА СССР8-я гвардзейская танкавая Чырванасцяжная ордэны Суворава брыгада5 танкавая армія, 20 танкавы корпус (з 24.05.1943 г.), 2 Украінскі фронт20.10.1942, загад № 33249-я асобная гвардзейская разведвальная рота1-ы механізаваны корпус?, ?1-я гвардзейская чыгуначная брыгада (28-я чыгуначная брыгада), палкоўнік М. У. Барысаўчыгуначныя войскі28.04.42, № 127, НКА СССР30-я гвардзейская стралковая дывізія (238-я стралковая дывізія)?, ?, ?24.05.42, №, НКА СССР85-ы гвардзейскі гаўбічны артылерыйскі полк (594-ы гарматны артылерыйскі полк), падпалкоўнік В. Ф. ЧылікінРэзерв Галоўнага Камандавання16.08.194239-я гвардзейская стралковая дывізія, генерал-маёр Герой Савецкага Саюза С. С. Гур’еў1-я гв. арміі, з верасня 1942 года 62-й гв. арміі(з красавіка 1943 — 8-я гвардзейская), (Сталінградскі, Паўднёва-Заходні, 3-і Украінскі і Беларускі франты), №, НКА СССР2-і гвардзейскі танкавы корпус (папярэднік — 24-ы танкавы корпус)Сталінградскі, Паўднёва-Заходні, Заходні і 3-і Беларускі франты26.12.1942, № 412, НКА СССР69-я гвардзейская стралковая дывізія (120-я стралковая дывізія), генерал-маёр К. К. Джахуа21-я армія, Сталінградскі фронт06.02.43, № , НКА СССР75-я гвардзейская стралковая дывізія (95-я стралковая дывізія), генерал-маёр В. А. Гарышні62-я армія, Сталінградскі фронт01.03.43, № 104, НКА СССР76-я гвардзейская стралковая дывізія (157-я стралковая дывізія), генерал-маёр А. В. Кірсанаў?,?, Сталінградскі фронт01.03.43, № 104, НКА СССР237-ы гвардзейскі стралковы полк (633-і стралковы полк)157-я стралковая дывізія, ?,?, Сталінградскі фронт01.03.43, № 104, НКА СССР9-я гвардзейская штурмавая авіяцыйная дывізія (292-я штурмавая авіяцыйная дывізія), генерал-маёр авіяцыі Ф. А. Агальцоў1-ы штурмавы авіяцыйны корпус, 5-я паветраная армія, 2-і Украінскі фронт05.02.44,141-ы гвардзейскі штурмавы авіяцыйны полк (667-ы штурмавы авіяцыйны полк), падпалкоўнік Д. К. Рымшын5-я паветраная армія,05.02.44,144-ы гвардзейскі штурмавы авіяцыйны полк (800-ы штурмавы авіяцыйны полк), падпалкоўнік П. М. Шышкін5-я паветраная армія,05.02.44,155-ы гвардзейскі штурмавы авіяцыйны полк (820-ы штурмавы авіяцыйны полк), падпалкоўнік Р. У. Чарняцоў5-я паветраная армія,05.02.44,12-я гвардзейская знішчальная авіяцыйная дывізія (203-я знішчальная авіяцыйная дывізія), генерал-маёр авіяцыі К. Баранчук5-я паветраная армія,05.02.44,15-ы гвардзейскі бамбардзіровачны Севастопальскі Чырванасцяжны авіяцыйны полк4-ы гвардзейскі бамбардзіровачны авіяцыйны корпус26.03.1943, № 138 НКА СССР156-ы гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк (247-ы знішчальны авіяцыйны полк), падпалкоўнік Я. Н. Куціхін5-я паветраная армія,05.02.44,152-і гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк (270-ы знішчальны авіяцыйны полк), Герой Савецкага Саюза падпалкоўнік В. А. Мяркушаў5-я паветраная армія,05.02.44,153-і гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк (516-ы знішчальны авіяцыйны полк), маёр А. І. Мачалін5-я паветраная армія,05.02.44,8-я гвардзейская бамбардзіровачная авіяцыйная дывізія (293-я бамбардзіровачная авіяцыйная дывізія), палкоўнік Г. В. Грыбакін5-я паветраная армія,05.02.44,160-ы гвардзейскі бамбардзіровачны авіяцыйны полк (780-ы бамбардзіровачны авіяцыйны полк), падпалкоўнік Ф. Д. Лушаеў5-я паветраная армія,05.02.44,161-ы гвардзейскі бамбардзіровачны авіяцыйны полк (804-ы бамбардзіровачны авіяцыйны полк), маёр А. М. Сямёнаў5-я паветраная армія,05.02.44,162-і гвардзейскі бамбардзіровачны авіяцыйны полк (854бап), падпалкоўнік Л. А. Новікаў5-я паветраная армія,05.02.44,1-е гвардзейскае Ульянаўскае Чырванасцяжнае танкавае вучылішча, Герой Савецкага Саюза, генерал-маёр танкавых войскаў Кашуба У. Н.26.06.43, № 252 НКА СССРГвардзейскае Харкаўскае танкавае вучылішча (33-я асобная гвардзейская танкавая брыгада), гвардыі палкоўнік В. С. Цітоў ?23.08.44, нам. НКА СССР
Гвардзейскія злучэнні, караблі і часці РСЧФ (1942—1945 гг.)