Грані́ца па О́дэры — На́йсэ (, ) — неафіцыйная назва сучаснай дзяржаўнай граніцы паміж Германіяй і Польшчай. Яна праходзіць ад чэшскай граніцы на поўдні па рэках Одэр і Ныса-Лужыцка (Найсэ) да ўпадзення ў Балтыйскае мора на поўначы. Агульная працягласць граніцы складае 460,4 км. З іх на сухапутны ўчастак прыпадае 51,1 км, на рэкі і каналы — 389,8 км, на ўнутраныя марскія воды — 19,5 км, і яшчэ шэсць марскіх міль (11,1 км) праходзяць па тэрытарыяльных водах. На крайняй поўначы лінія граніцы падзяляе востраў Узедам. Пры гэтым невялікая частка польскай тэрыторыі, уключаючы гарады Шчэцін і Свінауйсце, апынулася на захад ад лініі.

Устанаўленне гэтай лініі азначала аддзяленне амаль чвэрці (23,8 %) тэрыторыі Веймарскай рэспублікі ў межах 1937 года — 111 765 квадратных кіламетраў. Большая частка гэтых зямель, уключаючы Сілезію, Памеранію і поўдзень Усходняй Прусіі, адышла да Польшчы, а паўночная частка Усходняй Прусіі была перададзена СССР (Кёнігсбергская вобласць). Савецкі Саюз перадаў гэтыя землі пад кіраванне польскіх органаў улады яшчэ да прыняцця саюзнікамі рашэння аб пасляваенным уладкаванні, што першапачаткова выклікала пратэсты з боку Вялікабрытаніі і ЗША. На Патсдамскай канферэнцыі ў жніўні 1945 года кіраўнікі дзяржаў пагадзіліся пакінуць гэтыя тэрыторыі пад польскім адміністраваннем да канчатковага мірнага ўрэгулявання, выключыўшы іх са складу савецкай зоны акупацыі.

Нягледзячы на заявы пасляваеннага ўрада Польшчы аб тым, што граніца стала вынікам цяжкіх перагавораў са Сталіным, сучасны польскі Інстытут нацыянальнай памяці адзначае, што польскі бок не меў уплыву на гэтае рашэнне. Гісторык Уладзімеж Сулея сцвярджае, што Сталін, які выступаў аднаасобным арбітрам, штучна стварыў гэтую тэрытарыяльную спрэчку, каб настроіць палякаў і немцаў адзін супраць аднаго і забяспечыць савецкі ўплыў на абедзве краіны. Як і да вайны, некаторыя маргінальныя групы выступалі за аднаўленне ранейшай мяжы паміж Польшчай і Германіяй. Гэтыя тэрытарыяльныя змены суправаджаліся масавымі ўцёкамі і выгнаннем немцаў: з 12 мільёнаў чалавек, якія пражывалі там увосень 1944 года, многія збеглі ад надыходу Чырвонай Арміі. Да 1950 года працэс прымусовага перасялення закрануў каля 90 % нямецкага насельніцтва дадзеных тэрыторый.

Да 1990 года лінія з’яўлялася граніцай паміж ГДР і Польшчай. Усходняя Германія неўзабаве пасля свайго стварэння прызнала яе як канчатковую граніцу паводле Згажэлецкага дагавора ад 6 ліпеня 1950 года (у афіцыйным ужытку ГДР яна называлася «мяжой міру»). Заходняя Германія (ФРГ) доўгі час адмаўлялася яе прызнаваць і толькі праз 20 гадоў, падпісаўшы Варшаўскі дагавор 1970 года (ратыфікаваны ў 1972 годзе), пагадзілася з існай лініяй з пэўнымі агаворкамі да мірнага ўрэгулявання. Канчатковае юрыдычнае замацаванне лініі Одэра — Найсэ як усходняй граніцы ўз’яднанай Германіі адбылося пасля падпісання дагавора аб германа-польскай граніцы ў 1990 годзе (ратыфікаваны ў 1992 годзе). З 1951 года ход граніцы не змяняўся.

Гісторыя Граніца была ўсталявана пасля Другой сусветнай вайны (хоць яна прыкладна адпавядае заходняй граніцы Польшчы ў XI стагоддзі). Галоўнай прычынай зруху граніцы на захад было імкненне Англіі і Савецкага Саюза кампенсаваць Польшчы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны (так званыя Усходнія Крэсы), адрынутыя ад яе ў 1939 годзе. Польскі ўрад у эміграцыі быў супраць пераносу граніцы, але не меў ніякіх магчымасцей перашкодзіць гэтаму.

Германская Дэмакратычная Рэспубліка Згажэлецкім дагаворам з Польшчай прызнала граніцу па Одэры — Найсэ ў 1950 годзе.

Заходняя Германія прызнала гэту граніцу толькі ў 1970 годзе — у адпаведнасці з дагаворам паміж ФРГ і СССР ад 12 жніўня 1970 года і дагаворам аб асновах нармалізацыі ўзаемных адносін паміж ФРГ і ПНР ад 7 снежня 1970 года.

Гульня з запалкамі Удзельнікі канферэнцыі ў Тэгеране ў 1943 годзе былі адзіныя ў меркаванні, што паваенная Польшча павінна атрымаць кампенсацыю ў выглядзе набыцця часткі Сілезіі і Усходняй Прусіі. Тэрытарыяльнае пытанне канчаткова вырашыў Чэрчыль, выклаўшы на карту Усходняй Еўропы тры запалкі. Дзве з іх ён паклаў паралельна граніцам даваеннай Польшчы, а трэцяй — па «Лініі Керзана», якую І. В. Сталін лічыў сапраўднай польска-ўкраінскай граніцай. Затым Чэрчыль узяў крайнюю (усходнюю) запалку і пераклаў яе на захад, на такую ж адлегласць ад заходняй граніцы Польшчы, як ад «Лініі Керзана», ужо ўздоўж лініі Одэр-Найсэ. Такі просты прыём быў ухвалены ўсімі ўдзельнікамі, паколькі СССР як правапераемнік Расійскай імперыі атрымаў раёны на паўночных тэрыторыях Усходняй Прусіі з Кёнігсбергам, які неўзабаве пасля заняцця горада Чырвонай Арміяй атрымаў назву Калінінград. Адначасова было прынята рашэнне пра перасяленне палякаў з тэрыторый, што адышлі да СССР (да 1939 г. палякі на гэтых тэрыторыях належалі да забяспечанага насельніцтва), а таксама немцаў з будучай ПНР у колькасці каля 5 мільёнаў у заходнія зямлі Германіі.

У адказ на меркаванні, што ўзніклі пры гэтым, звязаныя з жыццёвай катастрофай, якую мусілі перанесці перасяленцы, былі выказаны наступныя довады: па-першае, такі прэцэдэнт параўнальна нядаўна меў месца ва Усходняй Еўропе, калі з тэрыторый, што адышлі да Турцыі, былі выселены грэкі; па-другое, сцвярджалася, што немцы самі арганізавалі ў час разгрому Польшчы перасяленне масы насельніцтва, прычым для яўрэйскага насельніцтва гэта скончылася генацыдам. І немцы не павінны жаліцца, але ўспрымаць гэта як справядлівае пакаранне.

Гл. таксама Усходнія вобласці Германскай імперыі Вернутыя землі Дагавор аб канчатковым урэгуляванні ў дачыненні да Германіі

Крыніцы

Зноскі

Літаратура

Anderson, Sheldon. "The Oder-Neisse Border and Polish-East German relations, 1945-1949." Polish Review 42.2 (1997): 185-199 online.

Спасылкі

Германска-польскі дагавор аб граніцы, 14 лістапада 1990 (PDF)

Катэгорыя:1939 год у Польшчы Катэгорыя:1939 год у Германіі Польшча Германія Катэгорыя:Одэр Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны Катэгорыя:1950 год у Германіі Катэгорыя:1970 год у Германіі