Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў (; 10 снежня 1928, , Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць, Таджыкская АССР, СССР — 27 лістапада 1990, Душанбэ, Таджыкская ССР, СССР) — савецкі навуковец, арганізатар навукі на Паміры, спецыяліст у галіне раслінаводства, асваення арыдных горных і высакагорных тэрыторый, лугазнаўства, фітамеліярацыі, інтрадукцыі раслін і пашавай гаспадаркі, батанікі, палявы даследчык-практык, педагог вышэйшай школы, прафесар.
Распрацаваў дыферэнцыраваную па эколага-геаграфічным раёнах і вышынных паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў Паміра і Алайскай даліны (1968), укараніў сістэму арыднай кормавытворчасці, прапанаваў метады вырошчвання карысных раслін ва ўмовах Паміра (1972), распрацаваў генеральны план рэканструкцыі Памірскага батанічнага саду (1970—1975), член-карэспандэнт АН Таджыкскай ССР (1968), доктар сельскагаспадарчых навук (1969), акадэмік АН Таджыкскай ССР (1976), грамадскі дзеяч, старшыня Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, член Каардынацыйнага савета Аддзялення агульнай біялогіі АН СССР (1987—1990).
Біяграфія
Дзяцінства і пачатак навуковай дзейнасці Нарадзіўся 10 снежня 1928 года ў кішлаку Піш Таджыкскай АССР ў сям’і калгасніка. У 10 гадоў пазбаўляецца маці. Пасля заканчэння сямігадовай школы ў 1945-46 гадах працаваў у калгасе і на будаўніцтве аўтадарогі. У 1949 годзе ў Харогу скончыў сярэднюю школу імя Кірава.
Восенню 1949 года паступіў на першы курс агранамічнага факультэта Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, які скончыў у 1954 годзе, атрымаўшы кваліфікацыю агранома.
Навуковую дзейнасць пачаў у 1954 годзе ў Памірскім батанічным садзе на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка. Тут ён пад кіраўніцтвам А. В. Гурскага вёў даследаванні па замацаванню і асваенню пяшчаных і галечных масіваў у Ішкашымскім раёне, а таксама працу па развіцці калекцыйных і вытворчых гадавальнікаў Памірскага батанічнага саду. У 1956 годзе X.Ю. Юсуфбекаў пачаў першыя эксперыменты па залужэнні пустыннай пашы на Заходнім Паміры.
Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР У 1957 годзе паступіў у вочную аспірантуру пры Інстытуце батанікі АН Таджыкскай ССР (г. Душанбе) і пад кіраўніцтвам прафесара (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса) працягнуў даследаванні па залужэнні пустынных горных схілаў Заходняга Паміра. Пасля заканчэння аспірантуры працягваў працаваць у тым жа інстытуце малодшым навуковым супрацоўнікам. Там, разам з даследаваннямі на Паміры, ён пачаў першыя эксперыменты па паляпшэнні пашы цэнтральнага Таджыкістана (Рангантаў, Кондара).
У гэтыя гады ён сфармуляваў і эксперыментальна даказаў метады стварэння высокапрадукцыйных кармавых угоддзяў шляхам рознага рэжыму паліву падсявання травы без парушэння натуральнай расліннасці. Вынікі гэтых даследаванняў, якія былі ўкаранёныя ў калгаснай вытворчасці Шугнанскага і Ішкашымскага раёнаў Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці на вялікіх плошчах, з’явіліся асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе.
Памірская біялагічная станцыя У 1962 годзе X. Ю. Юсуфбекаў быў прызначаны дырэктарам Памірскай біялагічнай станцыі і разгарнуў эксперыментальную работу па паляпшэнні пашы і сенажацей ва ўсіх раёнах Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці, а таксама Алайскай даліны Кіргізскай ССР.
У 1965 годзе ён быў абраны старшынёй бюро Памірскай базы АН Таджыкскай ССР па сумяшчальніцтве. У 1966 годзе стаў членам КПСС.
Пад яго кіраўніцтвам на Памірскай біястанцыі ў 1964 годзе створаны тры лабараторыі: фізіялогіі і біяхіміі раслін; інтрадукцыі раслін; эксперыментальнай геабатанікі.
У выніку праяўлення навукова-арганізатарскіх здольнасцяў X. Ю. Юсуфбекава навукова-даследчая дзейнасць біястанцыі набыла комплексны характар. Тут разам з праблемамі экалагічнай фізіялогіі і біяхіміі раслін, пачатак якім быў пакладзены прафесарам О. В. Заленскім, далейшае развіццё атрымалі даследаванні па эксперыментальнай геабатаніцы, фітамеліярацыі, вывучэнні глеб, мікраарганізмаў, кліматалогіі, а таксама пытанняў раслінаводчага асваення Усходняга Паміра.
За гады яго працы значна ўзрасла колькасць супрацоўнікаў і аб’ём навукова-даследчых работ, што аказала станоўчы ўплыў на дзейнасць біястанцыі. Слаўныя традыцыі біястанцыі, закладзеныя П. А. Баранавым, І. А. Райковай, О. В. Заленскім і К. У. Станюковічам, знайшлі годны працяг у дзейнасці X. Ю. Юсуфбекава.
Падчас працы на Памірскай біялагічнай станцыі X. Ю. Юсуфбекаў умацаваў матэрыяльна-тэхнічную базу біястанцыі грузавымі аўтамашынамі і лабараторным абсталяваннем з мэтай паляпшэння ўмоў экспедыцыйнага даследавання Паміра і працягваў удасканальваць метады паляпшэння пустынных і стэпавых пашаў Паміра-Алая, вывучаючы структуру расліннасці, топа-экалагічныя ўмовы высакагорнай пашы ў шырокім геаграфічным і вышынным дыяпазоне. У выніку ён распрацаваў дыферэнцыраваную па эколага-геаграфічным раёнах і вышынным паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў Паміра і Алайскай даліны і аформіў атрыманыя дадзеныя ў выглядзе манаграфіі, якая выйшла ў свет у 1968 годзе.
У 1968 годзе X. Ю. Юсуфбекаў абраны членам-карэспандэнтам АН Таджыкскай ССР.
У 1969 годзе манаграфія «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны» была прадстаўлена ў якасці дысертацыі (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса), якую X. Ю. Юсуфбекаў паспяхова абараніў і атрымаў навуковую ступень доктара сельскагаспадарчых навук: Итогом этих исследований явилась монография Х. Ю. Юсуфбекова «Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины», высоко оцененная учёными (в качестве докторской диссертации, блестяще защищенной автором) и практиками. Был найден дифференцированный, экономичный и эффективный подход к решению проблемы зимних кормов в условиях аридных высокогорий. И сухость климата, и сложный рельеф, и бедность почв были преодолены. .
Памірскі біялагічны інстытут З пашырэннем і паглыбленнем даследаванняў на Памірскай біястанцыі, ростам навуковых кадраў для каардынацыі ўсіх даследаванняў па праблемах арыдных высакагор’яў, з улікам унікальных умоў Паміра X. Ю. Юсуфбекаў прыйшоў да высновы аб неабходнасці арганізацыі біялагічнага інстытута на Паміры.
У кастрычніку 1968 года прэзідэнт АН СССР Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш прыбыў на Памір і наведаў Памірскі батанічны сад. Яго суправаджалі старшыня Савета Міністраў Таджыкскай ССР А. К. Кахараў, прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і першы сакратар Горна-Бадахшанская абласнога камітэта КП Таджыкістана М. Н. Назаршоеў. Х. Ю. Юсуфбекаў падрабязна расказаў высокім гасцям гісторыю вывучэння Паміра, распавёў пра прыродныя рэсурсы, праблемы, якія патрабуюць свайго рашэння ў галіне біялогіі, сельскай гаспадаркі, і ў выніку, абгрунтаваўшы пытанне аб неабходнасці стварэння біялагічнага інстытута на Паміры, папрасіў падтрымкі Прэзідэнта АН СССР М. У. Келдыша ў разглядзе і вырашэнні гэтага пытання ў Маскве.
Неўзабаве прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і Х. Ю. Юсуфбекаў былі запрошаны ў Маскву для ўдзелу ў абмеркаванні пытання аб стварэнні біялагічнай інстытута. На сумесным пасяджэнні Прэзідыума АН СССР і Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы пытанне было вырашана станоўча.
У 1969 годзе ўсе біялагічныя навуковыя ўстановы Паміра (Памірская біялагічная станцыя на Усходнім Паміры 3860 м над узроўнем мора, Памірскі батанічны сад каля горада Харог 2320 м над узроўнем мора і Ішкашымскі апорны пункт 2600 м над узроўнем мора) былі аб’яднаны ў Памірскі біялагічны інстытут, першым дырэктарам, якога ён стаў Х. Ю. Юсуфбекаў (з 1992 года інстытут носіць імя свайго заснавальніка).
Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекава Худаера Юсуфбекавіча ад 1970 года, падпісаны Асімавым — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыкскай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыкскай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія): ПАРТИЙНО-ПРОИЗВОДСТВЕННАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА На ЮСУФБЕКОВА Худоера Юсуфбековича — директора Памирского биологического института Академии наук Таджикской ССР, члена-корреспондента АН Таджикской ССР, доктора сельскохозяйственных наук, 1928 года рождения, по национальности таджик, член КПСС с 1966 года.
Х. Ю. Юсуфбеков в 1954 году окончил Таджикский сельскохозяйственный институт и стал работать младшим научным сотрудником Памирского ботанического сада. После окончания аспирантуры в 1960 году он работал младшим научным сотрудником Ботанического института АН Таджикской ССР. В 1962 году Х. Ю. Юсуфбеков защитил кандидатскую, а в 1969 году докторскую диссертацию.
При непосредственном участии Х. Ю. Юсуфбекова в 1969 году был создан Памирский биологический институт АН Таджикской ССР, который он и возглавил.
Основные направления научно-исследовательских работ Х. Ю. Юсуфбекова — растениеводческое освоение аридных горных и высокогорных пастбищ Памира и Алайской долины Киргизской ССР. По этим вопросам им опубликовано более 20 научных работ, объемом свыше 50 печатных листов.
Разработанная Х. Ю. Юсуфбековым система улучшения кормовых угодий и освоения малопродуктивных земель, успешно внедряется в сельскохозяйственное производство ГБАО и дает большой экономический эффект.
Х. Ю. Юсуфбеков является видным организатором науки на Памире. За 8 лет под его руководством были организованы три научные лаборатории, а затем Памирский биологический институт, расширен профиль исследовательских работ, опубликовано более 200 научных работ о Памире.
Х. Ю. Юсуфбеков ведет большую общественно-политическую работу, он является депутатом Горно-Бадахшанского областного Совета депутатов трудящихся и членом Обкома КП Таджикистана.
За развитие науки на Памире Х. Ю. Юсуфбеков награжден медалью «За трудовую доблесть» и Почетной Грамотой Президиума Верховного Совета Таджикской ССР. Политически грамотен, морально устойчив, в быту скромен, пользуется заслуженным авторитетом среди научной общественности.
Президент Академии наук Таджикской ССР (подпись) М. Асимов (круглая печать) Секретарь Парткома Академии наук Таджикской ССР (подпись) М. Морозов 1970 г.
На пасадзе дырэктара інстытута раскрыліся яго навукова-арганізатарскія здольнасці. Разам з навуковай працай ён вёў і вялікую арганізацыйную дзейнасць. Ім была вызначана структура падраздзяленняў інстытута. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.