Сачавіца харчовая, Сачыўка, Чачавіца, Сачавіца, Чычавіца, СачэўкаШатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929 (Vicia lens) — аднагадовая расліна роду сямейства . Гэта аднагадовая расліна шырока культывуецца дзеля яе ядомага насення, багатага бялком і вугляводамі.
Як частка асноўных культур перыяду неаліту, сачавіца з’яўляецца адной з найстарэйшых культурных раслін у гісторыі чалавецтва. Яе даместыфікацыя датуецца зараджэннем земляробства ў Месапатаміі і засведчана ў Іране паміж 9500 і 8000 гадамі да н.э..
Плады — гэта струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія круглыя насеніны. Сачавіца — гэта бабовая культура, якая спажываецца ў асноўным у Еўропе, Амерыцы, Акіяніі, на Блізкім Усходзе і Індыйскім субкантыненце, прычым сусветная вытворчасць ацэньваецца ў 6 600 000 тон у год паводле даных за 2023 і яна павялічваецца. У Францыі атрымала «» (1966) і еўрапейскі знак (1998). Што тычыцца , яна мае сертыфікат (1996), а з 2008 года — еўрапейскі знак .
Аптычны кампанент лінза атрымаў сваю назву ад падабенства з насеннем сачавіцы, якая на лацінскай мове называецца lens.
Падвіды Від складаецца з чатырох асноўных падвідаў:
Lens culinaris subsp. culinari (культурная сачавіца), часам класіфікуецца як асобны від (Lens esculenta Moench); Lens culinaris subsp. odemensis; Lens culinaris subsp. orientalis; Lens culinaris subsp. tomentosus.
Апісанне
Сачавіца — аднагадовая травяністая расліна.
Расліна дасягае да 60 см (у асноўным 40 см) вышынёй, насенне расце ў стручках, звычайна з двума насенінамі ў кожным. Корань стрыжнёвы, разгалінаваны. Сцябло прамое, галінастае, чатырохграннае. Лісце складанае, з 2—8 парамі лісточкаў з маленькімі вусікамі. Пры аснове ліста маюцца зубчастыя прылісткі.
Кветкі дробныя, ружовыя, белыя, фіялетава-сінія, з тыповым для сямейства Faboideae матыльковым вяночкам сабраны ў невялікія суквецці па дзве-чатыры штукі. Падвяночак правільнай формы, з пяццю вузкімі і адносна доўгімі зубцамі. Цвіце з мая па ліпень.
Плод — боб, двухстворкавы, з адным гняздом, сплюшчаны. Насенне плоскае, лінзападобнае, афарбоўка ад жоўтага да чорнага (у культуры пераважаюць сарты зялёнай, чырвонай і карычневай афарбоўкі).
Плады — кароткія плоскія струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія насеніны ў характэрнай злёгку купалападобнай дыскападобнай форме.
Распаўсюджанне Гэты від паходзіць з цёплых умераных рэгіёнаў Старога Свету:
: Кіпр, Грэцыя; Блізкі і Сярэдні Усход: Турцыя, Сірыя, Ліван, Ізраіль, Іарданія, Ірак, Іран, Афганістан і Пакістан; Каўказ і Цэнтральная Азія: Азербайджан, Грузія, Арменія, Казахстан, Туркменістан, Узбекістан, Таджыкістан.
Сачавіца культывуецца ў многіх краінах, але ў дзікім выглядзе практычна не сустракаецца.
Вырошчванне
Сачавіцу вырошчваюць на лёгкіх суглінках, чарназёмах, супесках.
Сачавіца добра расце ў лёгкай, пясчанай, злёгку вапнавай глебе (pH ад 6 да 8) у сонечных месцах і даволі прахалодным клімаце.
Сачавіца — святлалюбная расліна, таму яе мэтазгодна высаджваць на паўднёвых схілах. Добрымі папярэднікамі для яе з’яўляюцца кукуруза і бульба. Асноўная апрацоўка глебы заключаецца ў лушчэнні і зяблевым ворыве. Вясной поле скародзяць і ажыццяўляюць культывацыю. Пад асноўную апрацоўку можна дадаць суперфасфат (6—10 г на 1 м²). Кіслую глебу варта правапнаваць. Сачавіцу можна сеяць у раннія тэрміны, пры тэмпературы глебы +5-6 °C. Невялікіх замаразкаў яна не баіцца. Сеюць суцэльнымі радамі на адлегласці 35 см адзін ад аднаго, пучкамі па шэсць-восем насенін, размешчаных у шахматным парадку, потым закаткоўваюць.
Як узыйшла, скародзяць.
Сачавіца патрабуе рэгулярнай праполкі і арашэння. Падчас працяглай засухі яе паліваюць дадаткова.
Ураджай збіраюць у некалькі прыёмаў, паколькі паспяванне адбываецца нераўнамерна.
Сярэдняя ўраджайнасць сачавіцы складае каля 1400 кг/га, але ўжо назіралася ўраджайнасць у 3600 кг/га. Сачавіцу часта лічаць засухаўстойлівай культурай, хоць яна выкарыстоўвае ваду адносна неэфектыўна ў параўнанні з яравой пшаніцай.
Культуру таксама можна вырошчваць разам з пшаніцай, якая служыць субстратам. Збор ураджаю адбываецца адначасова для абодвух відаў, а затым насенне можна сартаваць. Пасля паспяховых спроб прыгатавання макаронных вырабаў з мукі з сумесі можна нават адмовіцца ад сартавання.
Сарты
Сачавіца падзяляецца на дзве групы ў залежнасці ад памеру насення.
Група Microsperma
Невялікія струкі ўтрымліваюць насеніны дыяметрам 3-6 мм. Насенная абалонка мае розны колер, ад бледна-жоўтага да чорнага. Семядолі жоўтыя або аранжавыя. Да гэтай групы адносяцца расліны з Блізкага Усходу. Яны чырванавата-карычневага колеру, калі прадаюцца цэлымі, і ласосева-аранжавага колеру, калі ачышчаныя ад лупіны. Найбольш шырока культывуюцца ў Індыі, Афганістане, Эфіопіі і Егіпце. Чорная сачавіца, вядомая як «бялуга», адносіцца гэтага тыпу. У Францыі найбольш культывуецца «зялёная сачавіца». Гэта сорт з цёмнай, мармурова-чорнай лупінай, які славіцца сваёй далікатнасцю.
Група Macrosperma
Струкі буйнейшыя, дыяметрам 6-9 мм, насенная абалонка бледна-зялёная або жаўтлявая, часам з плямкамі, семядолі жоўтыя. Найбольш распаўсюджаны сорт у гандлі называецца «светлая сачавіца». Ён пераважае ў Паўднёвай Еўропе, Паўночнай Афрыцы і Амерыцы.
Пагрозы Дробная сачавіца павольна расце і асабліва пакутуе ад канкурэнцыі з пустазеллем, таму патрабуе праполкі.
Захворванні Асноўныя захворванні сачавіцы:
, аскахітоз, выкліканы , , заражэнне грыбамі роду , іржа сачавіцы, выкліканая грыбамі роду .
Шкоднікі Найбольш важнымі еўрапейскімі шкоднікамі з’яўляюцца:
Часам расліны пашкоджваюцца дзікамі.
Вытворчасць У 2016 годзе сусветная вытворчасць сачавіцы склала 6,3 мільёна тон, прычым Канада была вядучым вытворцам (51 % сусветнай вытворчасці), а Індыя займала другое месца з 17 %. У 2018 годзе толькі канадская правінцыя Саскачэван забяспечыла 40 % сусветнай вытворчасці.
Уся сусветная вытворчасць сачавіцы складае толькі палову вытворчасці нута, адну пятую частку вытворчасці гароху і адну восьмую частку ад агульнай вытворчасці фасолі. Асноўнымі раёнамі вытворчасці з’яўляюцца Паўночная Амерыка, Індыйскі субкантынент і Блізкі Усход.
Асноўныя вытворцы сачавіцы ў 2016 годзе: Краіна Вытворчасць (2016 г.) (У тонах) У (%) 3 233 800 51.2 1 055 536 16,7 365 000 5.8 255 061 4.0 253 041 4.0 181 638 2.9 166 274 2.6 158 228 2,5 142 991 2.3 112 193 1.8 73 708 1.2 Іншыя 318 388 5.0 Усяго 6 315 858 100 Крыніца: Карпаратыўная статыстычная база дадзеных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН
Выкарыстанне Выкарыстанне ў ежу чалавека
Як адна з , сачавіца вырошчвалася з дагістарычных часоў дзеля атрымання насенняСярод іншага, яе можна знайсці на неалітычнай стаянцы ў цэнтральнай Італіі, якая была заселена ў VI тысячагоддзі да н.э.. Вельмі багатая пажыўнымі рэчывамі, асабліва бялком (24 % для сухой сачавіцы і 10,1 % для варанай зялёнай сачавіцы), яна таксама забяспечвае клятчатку і мінералы, у тым ліку жалеза. Насенне сачавіцы змяшчае да 3 % тлушчаў, 35 % бялкоў і 4,5 % мінеральных рэчываў. У складзе ёсць таксама вітаміны групы B.
Пры ўжыванні бабовых разам са збожжавымі забяспечваецца збалансаванае і вельмі недарагое харчаванне. Бабовыя з’яўляюцца краевугольным каменем . Сачавіца з’яўляецца адной з самых простых у гатаванні бабовай культурай.
Сачавіца багатая клятчаткай, рэзістэнтным крухмалам, мінераламі (асабліва жалезам, магніем, каліем) і адносна багатая вітамінамі групы В (якія часткова руйнуюцца пры тэрмічнай апрацоўцы), пры гэтым яна мае нізкі глікемічны індэкс. Яна спрыяе зніжэнню ўзроўню халестэрыну і рызыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў.
Сачавіца, як і ўсе бабовыя, утрымлівае шэраг антынутрыцыйных фактараў, у тым ліку антытрыпсінавыя фактары, таніны і фітынавую кіслату. Замочванне і прыгатаванне ежы — гэта працэсы, якія выкарыстоўваюцца для зніжэння ўзроўню антытрыпсінавых фактараў і фітынавай кіслаты. Таніны могуць абмяжоўваць засваенне некаторых амінакіслот. Сачавіца таксама змяшчае уплыў якіх на здароўе дрэнна вывучаны, але якія могуць абмяжоўваць засваенне жалеза.
Вараная сачавіца Традыцыйна рэкамендавалася перабіраць сачавіцу перад гатаваннем, бо ў яе маглі патрапіць дробныя каменьчыкі, і замочваць яе ў цёплай вадзе перад падрыхтоўкай, каб змякчыць скурку. Звычайна гэтыя дзве аперацыі больш не патрэбныя .
Прарошчаная сачавіца Прарошчаная сачавіца даволі распаўсюджаная сярод прыхільнікаў арганічнай ежы. Пасля парасткаў машу гэта адзін з найбольш спажываных відаў ў Францыі, разам з парасткамі люцэрны. Звычайна яго ядуць сырым у салатах, хоць некаторыя людзі часам аддаюць перавагу злёгку прыгатаванаму на пары.
Прарошчаная сачавіца змяшчае значна больш вітамінаў, чым вараная.
Сачавіцу лёгка прарасціць у хатніх умовах. Пасля замочвання на ноч (), першага прамывання і зліву вады патрабуецца толькі адно штодзённае прамыванне на працягу аднаго-трох дзён (у залежнасці ад таго, ці падабаецца вам кароткі ці доўгі парастак). У 20 °C, яго можна ўжываць толькі праз 36 гадзін пасля пачатку першапачатковага замочвання.
Выкарыстанне ў ежу жывёламі Культура таксама лічыцца каштоўным кормам для жывёлы, на корм ідуць зерне, мякіна, салома і зялёная маса. Сена па каштоўнасці не саступае сену з канюшыны.
Сачавічная салома таксама выкарыстоўваецца ў якасці высакаякаснага корму для жывёлы або крыніцы арганічных рэчываў для паляпшэння глебы.
Крыніцы
Літаратура
Спасылкі
Катэгорыя:Флора Азіі Катэгорыя:Расліны ў Бібліі Катэгорыя:Лекавыя расліны Катэгорыя:Харчовыя расліны Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1787 годзе Катэгорыя:Сачавіца