Марскі́я бі́твы Дарданэ́льскай кампа́ніі () — ваенныя дзеянні на марской прасторы флотаў Антанты (Аўстралія, Францыя, Расійская і Брытанская імперыі) супраць ваенна-марскіх сіл Цэнтральных дзяржаў (Асманскай і Германскай імперый) падчас Дарданэльскай аперацыі ў часы Першай сусветнай вайны.
Перадумовы Роля Дарданэлаў Праліў Дарданэлы, які злучае Чорнае і Эгейскае мора праз Мармуровае мора, знаходзіцца паміж Еўрапейскім паўвостравам Галіпалі і Азіяцкім паўвостравам Малой Азіі. Дарданэлы маюць шырыню да 3,7 км і гістарычна адыгрываюць выключна геапалітычную і геаграфічную ролю ў гісторыі Еўропы і Азіі. Да Першай сусветнай вайны асманы выкарыстоўвалі берагі праліва, каб пабудаваць магутную абарончую сістэму па абодва бакі воднага шляху. З таго моманту, як еўрапейскія краіны пагрузіліся ў сусветны канфлікт, Асманская імперыя захоўвала нейтралітэт, у якім былі вельмі зацікаўленыя Брытанія, Францыя і Расія. У той жа час кайзераўская Германія прыклала значныя намаганні, каб прыцягнуць Стамбул на свой бок і атрымаць яго ў якасці саюзніка для вайны на Блізкім Усходзе, Балканах і ў Паўночнай Афрыцы. Пасля Балканскіх войнаў, калі Асманская імперыя панесла велізарныя тэрытарыяльныя страты, Берлін устанавіў плённыя і ўзаемавыгадныя адносіны паміж дзяржавамі. У снежні 1913 года ў Стамбул прыбыла нямецкая ваенная місія на чале з генералам Ота Ліманам фон Сандэрсам. Калі ўспыхнуў сараеўскі крызіс, нямецкія дыпламаты пераканалі асманскі ўрад далучыцца да антырасійскага альянсу, прапаноўваючы тэрытарыяльныя прыбыткі ў выпадку перамогі. 30 ліпеня 1914 года, праз два дні пасля пачатку Першай сусветнай вайны, асманскае кіраўніцтва дамовілася з немцамі аб іх прапановах і падпісала сакрэтны дагавор, яшчэ не ведаючы, што Брытанская імперыя ўступіць у вайну на баку Антанты.
2 жніўня 1914 года брытанскі ўрад канфіскаваў сучасныя асманскія лінкары Султан Асман I і Рэшадзі, пабудаваныя брытанскай кампаніяй Vickers Limited ад імя Асманскага флоту. У сваю чаргу немцы прапанавалі замяніць свае крэйсеры: лінейны «Гебен» і лёгкі «Брэслау». Нягледзячы на пераследванне эскадрай брытанскага флоту пад камандваннем адмірала А. Мілна, нямецкім крэйсерам «Гёбен» і «Брэслау» ўдалося адарвацца ад пагоні і прарвацца да Дарданэлаў і дабрацца да Стамбула. Такім чынам, улады Стамбула парушылі міжнародныя пагадненні, якія патрабавалі не дапусціць праход караблёў ваюючых дзяржаў праз турэцкі праліў і перакрылі іх нейтральнымі сіламі. Брытанская ваенна-марская місія пакінула сталіцу Асманскай імперыі, немцы адкрыта скарысталіся магчымасцю, і ў верасні 1914 года контр-адмірал германскага імперскага флоту Вільгельм Сушон стаў камандуючым асманскім флотам.
Сітуацыя вакол Дарданэлаў паступова станавілася ўсё больш напружанай. 27 верасня брытанскія караблі захапілі асманскі эсмінец, за што ў пачатку кастрычніка нямецкі камандзір фартыфікацыйнага комплексу на Дарданэлах выдаў загад закрыць праход праз праліў. 28 кастрычніка асманскі флот пры падтрымцы нямецкіх крэйсераў, якія атрымалі назвы «Явуз Султан Селім» і «Мідзілі», але засталіся пад камандаваннем нямецкіх афіцэраў і нямецкіх экіпажаў, пачаў рэйд у Чорнае мора. 29 кастрычніка 1914 года рэйдавая група адначасова атакавала расійскі флот на базах у Адэсе, Севастопалі, Феадосіі, Наварасійску і Ялце. Не страціўшы нікога, асманы паспяхова правялі рэйды і вярнуліся ў Стамбул.
31 кастрычніка 1914 года Асманская імперыя афіцыйна далучылася да Цэнтральных дзяржаў, а 2 лістапада Расія абвясціла вайну Турцыі. 5 лістапада Расію падтрымалі Вялікабрытанія і Францыя, да якіх асманскі султан неўзабаве абвясціў джыхад. Паступова ваенныя дзеянні ахапілі Каўказ, Месапатамію, Егіпет і іншыя рэгіёны Блізкага Усходу.
Першыя планы У лістападзе 1914 года міністр Францыі Арыстыд Брыян звярнуўся да кіраўніцтва саюзнікаў з просьбай пра ўварванне ў Асманскую імперыю, але ягоны план не быў падтрыманы, і ў далейшым планы брытанцаў прадухіліць ўступленне асманаў у вайну ў Еўропе не ўдаліся. 2 студзеня 1915 года Вярхоўны галоўнакамандуючы расійскай імператарскай арміяй вялікі князь Мікалай Мікалаевіч звярнуўся па дапамогу да Антанты ў сувязі з асманскай аперацыяй у Сарыкамышы ў арганізацыі і правядзенні дэманстрацыйных дзеянняў у Дарданэлах, каб адцягнуць турэцкія войскі ад Каўказскага фронту. Першы лорд Адміралцейства Уінстан Чэрчыль выступіў з канцэптуальнай ідэяй правесці марскую аперацыю па дэсантаванні ў Шлезвіг-Гольштэйне, маючы далёка ідучы замысел уцягнуць Данію ў вайну і палегчыць марскія камунікацыі з Балтыйскага мора і адначасова высадзіць марскі дэсант у Дарданэлах, выводзячы Турцыю з вайны і каб падштурхнуць Балгарыю і Румынію далучыцца да Антанты. Актуальнасць расійскага запыту і грэбаванне ваеннай здольнасцю арміі і флоту Асманскай імперыі стваралі ўражанне, што марш на Дарданэлы будзе лёгка ажыццявіць.
11 студзеня 1915 года камандзір брытанскай Міжземнаморскай эскадрыллі віцэ-адмірал С. Кардэн прапанаваў план прарыву праз Дарданэлы пры дапамозе лінкараў, падводных лодак і эсмінцаў. 13 лютага брытанскі ваенны савет ухваліў план, і вылучыў Кардэну больш дадрэдноўтаў, сучасны лінкар «Квін Элізабэт» і крэйсер «Інфлексібл». Францыя адправіла эскадру, якая складалася з чатырох дадрэдноўтаў, расійскі флот выдзеліў браняпалубны крэйсер «Аскольд».
На пачатку лютага 1915 года ваенна-марскі флот атрымаў кантынгент каралеўскіх марскіх пяхотнікаў і 29-ю стралковую дывізію, якія прыбылі пасля трэніровак аўстралійска-навазеландскага армейскага корпуса (ANZAC) у Егіпет. Пяхоце было наканавана заняць Стамбул пасля таго, як пралівы будуць захоплены флотамі Антанты.
Турэцкая падрыхтоўка Дарданэл Па стану на жнівень 1914 года знешні перыметр абароны турэцкага праліва ў Эгейскім моры меў толькі дзве крэпасці ў канцы паўвострава Галіпалі і дзве на азіяцкім узбярэжжы. Ва ўсіх фартах гэтага перыметра было 19 гармат, чатыры з якіх мелі далёкасць стральбы 14 км, астатнія 5,5—7,2 км. Артылерыя крэпасцей прыкрывала міннае поле, якое было створана ў праліве з пачаткам ваенных дзеянняў у Еўропе. Акрамя фортаў, былі і асобныя ўмацаванні: чатыры палявыя гаўбіцы ў капанірах на мысе Тэке-Бурну з еўрапейскага боку, потым на адлегласці 16 км існаваў разрыў да пазіцый прамежкавага перыметра абароны каля Кефеза — чатыры артылерыйскія пазіцыі на паўднёвым беразе і адна на паўночным. Форт Дарданос меў дзве новыя 6-цалевыя марскія гарматы, а астатнія былі абсталяваны дзесяццю маленькімі хуткімі агнявымі гарматамі са шчытамі. Пазіцыі ўнутранага перыметра абароны мелі самыя цяжкія гарматы і некалькі палявых гаўбіц і палявых гармат. Пяць крэпасцей былі пабудаваны на еўрапейскім баку паўвострава і шэсць на азіяцкім баку і абсталяваны 72 цяжкімі і сярэднімі гарматамі. Большасць артылерыйскіх сістэм былі састарэлыя, але было пяць далёкіх 360-мм гарматаў з далёкасцю 15,6 км і тры 240-мм гарматы з далёкасцю 13,7 км. Астатнія гарматы ва ўнутраным перыметры абароны былі састарэлымі і не маглі весці агонь далей за 9.2 км.
У агульнай складанасці з гэтай зброі толькі 14 былі больш-менш сучаснымі, астатнія належалі да састарэлых сістэмаў, артылерыйская служба была дрэнна падрыхтавана, адчуваўся недахопбоепрыпасаў і перспектыў іх папаўнення не прадбачылася. Акрамя таго, артылерыя стаяла ў асноўным адкрыта, нешматлікія з гармат мелі ахоўныя шчыты, пазіцыі артылерыйскіх назіральнікаў, пульты кіравання артылерыйскімі агнямі і вузлы сувязі, якія забяспечвалі толькі тэлефонную сувязь паміж гарматамі і камандзірамі, былі адкрытымі і ўразлівымі да агню праціўніка.
У канцы жніўня 1914 года ў Асманскую імперыю прыбыла вялікая група з 500 нямецкіх ваенных спецыялістаў, у першую чаргу інжынераў на чале з віцэ-адміралам кайзераўскага флоту Гвіда фон Узедамам. Галоўнай задачай спецыялістаў стала праверка стану фартыфікацыйных умацаванняў і артылерыі і прыняцце неабходных мер для іх тэрміновага ўдасканалення і паляпшэння. Нямецкія спецыялісты разгарнулі эфектыўную працу, накіраваную на ўмацаванне баявых магчымасцей сістэмы турэцкай абароны. Да кастрычніка пераважная большасць артылерыйскіх сістэм былі адноўлены, мадэрнізаваны і абслугоўваны нямецкімі артылерыстамі. У той жа час была праведзена інтэнсіўная падрыхтоўка асабовага складу артылерыйскіх часцей асманскай арміі.
Гвіда фон Узедам пачаў працу па ўмацаванні ўсіх перыметраў, насычаючы іх сучаснымі гаўбіцамі і хуткімі гарматамі. Да сакавіка 1915 года нямецка-асманскія інжынеры і маракі зладзілі яшчэ дзесяць ліній мінных палёў у праліве, усталявалі 12 пражэктараў, якія былі прыкрытыя артылерыйскім агнём. У параўнанні з 29 кастрычніка 1914 года, калі Стамбул уступіў у вайну, адбыліся кардынальныя змены. 3 лістапада знешнія фарты былі абстраляны караблямі саюзнікаў, пасля чаго асманскія афіцэры значна знізілі скептычнасць да нямецкіх саветнікаў. Але, нягледзячы на напружаную працу германскага кантынгента і асманскіх кіраўнікоў, стан абароннай сістэмы па-ранейшаму застаўся ў кепскім становішчы. Мясцовыя артылерысты не валодалі дастатковымі навыкамі ўзбраення, і хранічны недахоп боепрыпасаў не толькі для трэніроўкі, але і для адбіцця верагодных дэсантаў з мора.
Марскія аперацыі саюзнікаў Першыя баі 3 лістапада 1914 года, да афіцыйнага абвяшчэння Англіяй і Францыяй вайны Асманскай імперыі, брытанскія лінейныя крэйсеры «Індамітэбл» і «Індэфацігебл» і французскія старыя лінкары «Суфрэн» і «Верыце́» правялі першы абстрэлы мыса Гелес і знешніх фартоў Дарданэл Кум-Кале і Сэд-Эль-Бахр. Мэтай 20-хвіліннага абстрэлу была праверка гатоўнасці фартыфікацыйных сістэм туркаў. Выбух у парахавым склепе ў форце Сэд-Эль-Бахры прывёў да выбуху, які знішчыў 10 гармат і загінула 86 турэцкіх салдат. Усяго ў выніку абстрэлаў загінула 150 чалавек, у тым ліку 40 нямецкіх спецыялістаў. Вынікі абстрэлу віталі кіраўніцтва Антанты, але Стамбул раптам усвядоміў пагрозу, якая можа паўстаць з гэтага накірунку, і неадкладную важнасць узмацнення ўласнай абароны.
19 лютага 1915 года два саюзныя эсмінцы прасунуліся ў праліў, спрабуючы прарвацца праз барыкады. Стральба ўспыхнула паміж крэпасцямі і караблямі, а пазней да месца боя падышлі дадрэдноўты «Карнуоліс» і «Венджэнс» і адкрылі агонь з гармат галоўнага калібра. Бітва скончылася безвынікова для абодвух бакоў, англічане адступілі.
25 лютага саюзнікі зноў напалі, пры тым сапёры Каралеўскіх марскіх пяхотнікаў правялі рэйды па фартах на Сэд-Эль-Бахр і Кум-Кале, практычна не сустракаючы супраціву. 1 сакавіка чатыры браняносныя караблі абстралялі прамежкавую абарону, але ў ачыстцы мінных палёў дасягнуты невялікі прагрэс. Тральшчыкі, якімі камандаваў начальнік штаба Роджэр Кіс, былі браніраванымі траўлерамі, укамплектаванымі грамадзянскімі экіпажамі, якія неахвотна працавалі падчас абстрэлаў. Моцная плынь у праліве, якая яшчэ больш ўскладніла размініраванне, і асманскі супраціў, які ўзмацніўся з пачаткам аперацыі, прымусілі адступіць.
У ноч на 13 сакавіка брытанскі браняносны крэйсер «Аметыст» прывёў 6 тральшчыкаў у чарговую спробу зрабіць праходы па мінных палях. У выніку асманскага супраціву чатыры з іх былі разбіты, крэйсер таксама быў моцна пашкоджаны. 15 сакавіка брытанцы зрабілі чарговую няўдалую спробу.
Бітва 18 сакавіка + Баявы парадак караблёў у баі 18 сакавіка Бледная васільковая аснова — сур’ёзныя траўмы; бледна-фіялетавы — патоплены Лінія А «Квін Элізабэт» «Агамемнон» «Лорд Нэльсан» «Інфлексібл» Французская лінія В «Галуа» «Шарлемань» «Бувэ» «Суфрэн» Брытанская лінія B «Венджэнс» «Ірэзістэбл» «Альбіён» «Оушэн» Караблі падтрымкі «Велічны» «Прынц Джордж» «Свіфтшур» «Трыумф» Рэзерв «Канопус» «Карнуоліс» У ноч на 18 сакавіка адбылася падзея, якая вырашыла бітву, калі асманскі тральшчык Нусрэт размясціў новы рад мін перад мінным полем Кефез, прама ля ўваходу ў праліў. Асманы адзначалі, што пры выхадзе пасля абстрэлу брытанскія караблі заўсёды вярталіся ў левы бок заліва. Гэты новы рад з 20 мін закладзены на глыбіні 15 метраў з інтэрвалам каля 100 метраў, ішоў паралельна берагу.