Генрых Іпалітавіч Семірадскі (пры нараджэнні Генрык Гектар Семірадскі (); , Нова-Белгарад, Харкаўская губерня — 23 жніўня 1902, Стшалкова, Петракоўская губерня) — беларускі, польскі і рускі мастак, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў позняга акадэмізму. Вучыўся ў Харкаве і Пецярбургу, але большую частку актыўнага творчага жыцця правёў у Рыме. Найбольш вядомы манументальнымі палотнамі на сюжэты з гісторыі антычных Грэцыі і Рыма; таксама паспяхова працаваў у жанры камернай ідыліі, пейзажу і партрэта. Займаўся афармленнем тэатраў і прыватных інтэр’ераў. Акадэмік і прафесар Імператарскай Акадэміі мастацтваў, акадэмій жывапісу Берліна, Стакгольма, Рыма, Турына, член-карэспандэнт французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў. Творы ў асноўным рассеяны па музеях Польшчы, Украіны і Расіі, а таксама прыватных зборах еўрапейскіх краін. Персанальныя выстаўкі мастака праходзілі ў Польшчы ў 1903, 1939, 1968 і 1980 гадах; ў 2017—2018 гадах у Дзяржаўным Рускім музеі праходзіла энцыклапедычная выстаўка «Генрых Семірадскі і калонія рускіх мастакоў у Рыме». Многія работы мастака страчаны, напрыклад роспісы храма Хрыста Збавіцеля ў Маскве.
Паходжанне. Станаўленне (1843—1864 гады) Род Семірадскіх герба «Траска» згадваецца ў архіўных дакументах з XVII стагоддзя, аднак звесткі вельмі адрывачныя і скупыя. У літаратуры, прысвечанай Семірадскаму, бытуе сцвярджэнне, што яго сям’я была з Сандамірскага ваяводства, прозвішча паходзіць ад назвы вёскі Семярад () каля Радама. Быццам бы адзін з Семірадскіх у сярэдзіне XVII стагоддзя быў пісарам муніцыпалітэта ў Сандамір, а іншы ў пачатку XVIII стагоддзя — канонікам у Кракаве. А адна з галін сям’і абгрунтавалася ў Літве, у Наваградку, — гэта і былі продкі Г. Семірадскага. Але даводзячы сваё шляхецтва ў ХІХ стагоддзі, Семірадскія з Мінскай губерні сцвярджалі, што іх продак Сяміградскі перабраўся ў Вялікае Княства Літоўскага з украінскага Падолля. Падолле з’яўляецца сумежным рэгіёнам з Сяміграддзем, таму не выключана, што продкі мастака паходзяць адтуль, а не з Сандамірскага ваяводства. У судовых дакументах Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, першапачатковы варыянт напісання прозвішча Сяміградскія саступіў месца Семірадскім недзе ў 1740-х гадах.
У пачатку XVII стагоддзя Мацей Сяміградскі займаў урад лідскага стольніка. Значна больш звестак пра Самуэля Сяміградскага-Рамашкевіча, земяніна Менскага ваяводства, які быў харужым у харугве троцкага ваяводы Марціна Агінскага. У 1674 годзе ён набыў за 650 коп літоўскіх грошаў маёнтак Люцін (блізу Люцінкі). Меў двух сыноў, ад якіх пайшлі дзве галіны роду. Генрых з’яўляецца нашчадкам Гераніма (жонка з роду Данейкаў). Ян, сын Гераніма ажаніўся з прадстаўніцай старога берасцейскага роду Курчаў, яго сын Міхал з Керсноўскай. Наваградскіх Керсноўскіх згадвае ў сваіх успамінах Францішак, брат Адама Міцкевіча. Бо з імі ўскосна звязана гісторыя знакамітай бойкі ў маі 1811 года навагрудскіх шкаляроў з жаўнерамі расійскага драгунскага палка, у выніку якой Францішка адлічылі са школы. А галоўнага віноўцу канфлікта, нейкага «паручніка маларасіяніна Сяміградскага», звольнілі са службы (відаць за тое, што быў пабіты школьнікам).
Сын Міхала Элеўтэрый (дзед мастака) ажаніўся з Розай Есьман, пляменніцай Тадэвуша Рэйтана. Элеўтэрый ведаў мастака Яна Рустэма, быў асістэнтам на хросце дачкі Рустэмаў.
Згодна з сямейным паданнем, Адам Міцкевіч, малюючы ў паэме «Пан Тадэвуш» свет шляхецкай даўніны, выкарыстаў запіскі Юзэфа Семірадскага, «падкаморыя з Навагрудка». Хросным бацькам брата Г. Семірадскага — Станіслава — быў брат А. Міцкевіча — Аляксандр (прафесар ), а хроснай маці іншага брата, Міхаіла, — Тэрэза Міцкевіч.
Генрых Семірадскі нарадзіўся 24 кастрычніка 1843 года ў слабадзе Нова-Белгарад (цяпер пасёлак Печанегі) каля Харкава, дзе быў раскватараваны полк царскай арміі, у якім служыў ягоны бацька ротмістр Іпаліт Семірадскі, землеўладальнік Навагрудскага павета. У 1850 годзе І. Семірадскі быў удастоены патомнага дваранства. Маці, Міхаліна Прушынская, была сястрой Ганны Цюндзявіцкай (1803—1850), вядомай аўтаркі кнігі па дамаводстве «Літоўская гаспадыня»Ciundziewicka Anna. Gospodyni litewska czyli Nauka utrzymywania porządnie domu i zaopatrzenia go we wszystkie przyprawy, zapasy kuchenne, apteczkowe i gospodarskie tudzież hodowania i utrzymywania bydła, ptastwa i innych żywiołów, według sposobów wyprobowańszych i najdoświadczeńszych, a razem najtańszych i najprostszych . — Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego, 1856.. З нейкай прычыны, хрост першынца адбыўся толькі 5 (17) красавіка 1844 года. Хроснымі Генрыха сталі генерал-маёр таго самага палка Гектар Прушынскі (дзядзька Міхаліны і слуцкі абшарнік) і Тарэза Лапцева, жонка ротмістра.
Сям’я захоўвала каталіцкае веравызнанне і польскія нацыянальныя традыцыі і мову ў побыце. У 1871 годзе І. Семірадскі выйшаў у адстаўку ў чыне генерала і перабраўся на сталае жыхарства ў Варшаву.
Першыя ўрокі малявання Семірадскі атрымаў падчас навучання ў Другой Харкаўскай гімназіі ў (1825—1913) — вучня Карла Брулова. Пад уплывам Бязперчага сфармаваліся густы і вызначыліся прыхільнасці Семірадскага ў мастацтве — акадэмічны класіцызмВолошкина С. Дмитрий Безперчий — харьковский учитель Семирадского // Вісник Харківської державної академії дизайну і мистецтв. — 2005. — № 8. — С. 34.. Бацька Семірадскага ўхваляў мастацкія заняткі сына, але лічыў, што мастацтва не можа быць спосабам заробку для паважаючага сябе чалавека, і прадракаў Генрыху навуковую кар’еру.
У 1860 годзе, саступіўшы волі бацькі, Генрых Семірадскі паступіў на натуральнае аддзяленне Харкаўскага ўніверсітэта (фізіка-матэматычны факультэт). У 1864 годзе ён скончыў яго са ступенню , абараніўшы выпускную работу на тэму «Аб інстынктах насякомых». У студэнцкія гады Семірадскі сабраў багатую калекцыю матылькоў і да канца жыцця захаваў цікавасць да гэтых насякомых.
Паспяхова займаючыся ва ўніверсітэце, Семірадскі працягваў мець зносіны з Д. І. Бязперчым і браць у яго ўрокі. З вучнёўскіх работ яго захавалася толькі некалькі графічных лістоў, якія па шэрагу прычын Семірадскі захоўваў у рымскай майстэрні. У 1979 годзе спадчыннікі мастака перадалі іх у калекцыю Нацыянальнага музея ў Кракаве. У асноўным гэта жанравыя замалёўкі, самы ранні захаваны ўзор датуецца 1860 годам. Жывапісныя працы харкаўскага перыяду страчаны.
У верасні 1864 Г. Семірадскі супраць волі бацькоў адправіўся ў Санкт-Пецярбург паступаць у Акадэмію мастацтваў. Спыніўшыся па дарозе ў Маскве, Семірадскі быў захоплены тэатрам, у асноўным — балетамі М. Петыпы і А. Сен-Леона. У ён вывучаў карціну А. Іванова «», але яна яго адштурхнула. У лістах да родных ён заяўляў, што яе каларыт «імглісты», а таксама паказваў на памылкі ў перспектыве і «адсутнасць адвагі пэндзля». Ён угледзеў у гэтым «нямецкі ўплыў», які выявіўся ў падрабязнай дэталізацыі і рацыянальнасці задумы. Ухваліў ён толькі аголеныя фігуры; у далейшым малюнак аголеных фігур у апранутым натоўпе будзе сустракацца ў творчасці самога Семірадскага.
Акадэмія мастацтваў (1864—1871 гады)
У Акадэмію мастацтваў Генрых Семірадскі паступіў , паколькі па статуце асобы, узрост якіх перавышаў 20 гадоў, не маглі вучыцца там на агульных падставах. Залічаны ў Акадэмію ён быў 13 кастрычніка 1864 года. Статус вольнага слухача не толькі вымушаў платнага навучання (25 рублёў у год), але і не дазваляў удзельнічаць у конкурсе на залаты медаль, якая дае права на 6-гадовую паездку ў Еўропу.
Акрамя жывапісу, шмат часу ў Семірадскага адымала музыка — ён быў сталым наведвальнікам канцэртаў і музычнага тэатра. У лістах да родных (сябрамі ў Пецярбургу ён так і не абзавёўся) Семірадскі апісваў ўражанні ад опер, а таксама дэкарацый да іх. У 1865 годзе ён быў ганараваны малым сярэбраным медалём за эскіз «Анёл смерці збівае усіх першынцаў Егіпта». У студзені гэтага года ён упершыню наведаў Варшаву. У 1866 годзе ён падаў прашэнне аб пераводзе з вольнаслухачоў у вучні, Саветам Акадэміі яно было задаволена 13 верасня. Семірадскі быў залічаны ў натурны клас, дзе яго выкладчыкамі сталі і . На восеньскім экзамене 1866 года ён быў удастоены адразу двух срэбных медалёў за малюнак з натуры і натурны эцюд. У 1868—1869 гадах тры яго эцюды былі адзначаны грашовымі прэміямі (двойчы па 100 рублёў) і падзякамі Савета Акадэміі, захоўваліся як узорныя і нават былі рэпрадукаваны ў часопісе «Мастацкі аўтограф». Нягледзячы на поспехі, Семірадскі жыў у вялікай беднасці, у дадатак, ён саромеўся прасіць дапамогі ў бацькоў. Для заробкаў Семірадскі пісаў з фатаграфій мініяцюрныя партрэты на слановай косці, а таксама браўся за самыя разнастайныя заказы. У гады навучання ў Акадэміі круг зносін Семірадскага быў вузкі, як па замкнёнасці яго характару (ён цяжка сыходзіўся з людзьмі), так і па прычыне вялікай эрудыцыі, якой было цяжка адпавядаць. Таварышам Семірадскага з часам зрабіўся яго зямляк Ілья Рэпін.
У 1868 годзе Семірадскі ўдзельнічаў у конкурсе на малы залаты медаль, для якога выбраў тэму «Дыяген, які разбівае чару». Ён быў настолькі захоплены працай, што на летнія вакацыі застаўся ў Пецярбургу. Постаць Дыягена Сінопскага Семірадскі пісаў са старога натуршчыка Тараса, які пазіраваў яшчэ Брулову. Пры папярэднім аглядзе «Дыягена» рэктарам Акадэміі Ф. А. Бруні прафесар крытычна выказаўся аб пейзажы, лічачы яго «занадта натуралістычным», на што Семірадскі пярэчыў, што хацеў ажывіць «школьны» класіцызм прышчэпкай рэалізму. Не занадта цёпла паставіўся да карціны і К. Веніг, які адзначыў, што нягледзячы на пэўныя задаткі, карціна Семірадскага хутчэй слабая. Канкурэнтам Генрыха Іпалітавіча ў той жа праграме быў І. Рэпін, але ён не змог выказаць моманту разбівання чары і ў рэшце рэшт спаліў няўдалы эцюд. У працах Рэпіна таго часу можна ўбачыць несумнеўны ўплыў манеры Семірадскага.
12 верасня Савет прысудзіў Семірадскаму малы залаты медаль, які давала магчымасць удзельнічаць у конкурсе на суісканне пенсіянерскай паездкі. Малы залаты медаль Акадэміі азначаў таксама прысуджэнне звання мастака 2-га класа, што ў «Табелі аб рангах» адпавядала губернскому сакратару. Тым не менш Семірадскі не быў у захапленні ад парадкаў, што пануюць у Акадэміі, адкрыта называючы яе ў лістах да родных «фабрыкай», а Савет — «кольцам старых ідыётаў».
Акрамя абавязковых акадэмічных заданняў на біблейскія і антычныя сюжэты, Семірадскі ў Пецярбургу спрабаваў пісаць на самастойна выбраныя тэмы. Карціна «Людовік XIV пасля падпісання смяротных прысудаў» страчаная, некаторае ўяўленне аб яе стылі можна скласці па іншай працы Семірадскага — «Французскі мастак часоў Людовіка XV піша партрэт маркізы» (належала вялікаму князю ). Семірадскі працаваў старанна: падбіраў матэрыял у Публічнай бібліятэцы, асаблівую ўвагу надаючы побыту, касцюмам і мэблі «». Аднак куртуазная культура падалася яму «занадта легкаважнай», пазбаўленай станоўчага этычнага ідэалу, што для Семірадскага, схільнага да маралізатарства, было істотным. Спрабаваў ён сябе і ў жанравым жывапісе, але мастацкія вартасці гэтых яго прац невялікія; у акадэмічных праграмах на зададзеную тэму ён дэманстраваў зусім іншы ўзровень прафесіяналізму. Тым не менш жанравыя сцэны на ўкраінскія сюжэты прадаваліся і нават выстаўляліся ў Таварыстве заахвочвання мастакоў.
Характэрным прыкладам творчасці Семірадскага пецярбургскага перыяду была «Німфа» (1869), якая фактычна была варыяцыяй на тэму «Купальшчыцы» . Кампазіцыя і тэхніка дэманструюць скончанасць, пры гэтым аголенае цела намалявана падкрэслена ідэальным, «парцалянавым». Артыстызм мастака выражаны ў нядбайнасці да другарадных дэталяў. Характэрны для Нефа эратызм — але ў рамках прыстойнасцяў — таксама быў цалкам засвоены Семірадскім.У другой палове 1860-х гадоў Семірадскі пагрузіўся ў дэпрэсію, яго пераследавалі сумневы ва ўласным таленце. У красавіку 1867 года ён пісаў бацькам:
…Я адзін з першых у Акадэміі, але калі я параўноўваю свае працы з працамі вялікіх майстроў <…> яны мне здаюцца нікчэмнымі… Нейкі голас нашэптвае мне атрутна: «Ты так зрабіць не зможаш».