Міхал Грабо́ўскі (; , Златыёў, Валынская губерня — , Варшава) — польскамоўны пісьменнік, літаратурны крытык, публіцыст (псеўданім Эдвард Тарша) і кансерватыўны палітычны мысліцель. Прадстаўнік «украінскай школы» ў польскай літаратуры.

Біяграфія

Паходжанне і адукацыя Нарадзіўся 25 верасня 1804 года ў вёсцы Златыёў каля Роўна на Валыні ў сям’і Антонія, землеўладальніка і маёра расійскіх войскаў, і Тэрэзы з Дваржанскіх. Яго бацька, выхаваны палкоўнікам Іванам Дрэвічам, змагаром з барскімі канфедэратамі, служыў у арміі А. В. Суворава ў Італіі, а пасля службы асеў ва Украіне, падтрымліваючы цесныя сувязі з расійскімі памешчыкамі.

Вучыўся ў езуіцкім калегіуме ў Раманаве на Валыні, а з 1818 года — у павятовай базыльянскай школе ва Умані. Тут ён зблізіўся з будучымі выдатнымі паэтамі-рамантыкамі, прадстаўнікамі «украінскай школы» — Юзафам Багданам Залескім і Севярынам Гашчынскім. Бацька адправіў яго ў адкрыты ў 1817 годзе французскі Рышэльеўскі ліцэй у Адэсе, разлічваючы, што навучанне сярод дзяцей расійскіх эліт дапаможа ў будучай кар’еры на імперскай службе. Нягледзячы на выхаванне ў такім асяроддзі, Грабоўскі застаўся верны польскай літаратуры і ўжо ў маладосці імкнуўся папулярызаваць яе ў Расіі з мэтай узаемнага збліжэння двух народаў.

Варшаўскі перыяд У 1820 годзе пераехаў у Варшаву, дзе як вольны слухач наведваў лекцыі па праве ў Варшаўскім універсітэце. З 1822 года працаваў у Урадавай камісіі рэлігійных веравызнанняў і асветы. Удзел у літаратурным жыцці сталіцы Царства Польскага і ідэі польскага рамантызму, якія тут зараджаліся, аказалі вялікі ўплыў на яго погляды. У яго кватэры праходзілі сустрэчы маладых літаратараў. Ён пасябраваў, між іншым, з Маўрыцыем Махнацкім. Дэбютаваў у 1825 годзе на старонках часопіса «Astreа» з крытычным артыкулам пра «Балады і рамансы» паэта Стэфана Вітвіцкага.

Вяртанне на Украіну У канцы 1825 года мусіў вярнуцца на Украіну, каб заняцца Александрыўкай, сямейным маёнткам у Чыгірынскім павеце на Кіеўшчыне, дзе пабудаваў неагатычны палац. Ён застаўся там з-за таго, што не спраўдзіліся надзеі на дыпламатычную або вайсковую службу дзякуючы пратэкцыі расійскіх знаёмых бацькі. Планаваў выдаваць літаратурны перыёдык, падарожнічаў па Украіне, дабіраючыся да Кракаўа і Вены. У 1828 годзе наведаў Варшаву і на старонках «Dziennik Warszawski» апублікаваў праграмны артыкул «Думкі пра польскую літаратуру».

У ліпені 1830 года вярнуўся ў Варшаву з праектам літаратурнага часопіса, які планаваў выдаваць разам з Махнацкім і Залескім. Яго кватэра стала месцам гарачых дыскусій удзельнікаў змоў, якія імкнуліся да паўстання. Грабоўскі, які быў супраць паўстання, пакінуў Варшаву ў верасні 1830 года. Хоць ён не прыняў удзелу ў Лістападаўскім паўстанні, увесну 1831 года ўдзельнічаў у нарадах па падрыхтоўцы выступлення на Украіне. Пасля паражэння паўстання застаўся ў родным маёнтку, займаючыся гаспадаркай і літаратурнай творчасцю. Цесна звязаўся з лаялісцкім і кансерватыўным «Tygodnik Petersburski», у якім у 1834—1845 гадах апублікаваў цыкл крытычна-літаратурных артыкулаў. Адначасова супрацоўнічаў з многімі выданнямі, такімі як «Athenaeum», «Rubon», «Rocznik Literacki», «Pielgrzym», «Rusałka». Славу яму прынёс трохтомны зборнік даследаванняў «Літаратура і крытыка» (1837—1840).

Папулярнасць яму прынёс таксама цыкл гістарычных раманаў, якія тычыліся драматычнай гісторыі Украіны ў XVII і XVIII стагоддзях і выходзілі пад псеўданімам Эдвард Тарша. Дэбютаваў раманам «Каліеўшчына і стэпы» (Вільня, 1838). Да найбольш вядомых яго твораў належаць: «Гуляйпольская станіца» (Вільня, т. 1–5, 1840–1841), «Тайкуры» (Вільня, т. 1–4, 1845–1846) і «Завея ў стэпах» (Пецярбург, 1862).

Палітычныя погляды і «пецярбургская катэрыя» Моцны ўплыў на погляды Грабоўскага ў гэты перыяд аказваў яго сябар, кансерватыўны і лаялісцкі мысліцель Генрык Жавускі. Пад уплывам каталіцкага і легітымісцкага кансерватызму Жазефа дэ Местра, ён жадаў бачыць у Расіі, якая аб’ядноўвае славян, фактар абароны традыцыйнага парадку і еўрапейскай цывілізацыі. У 1841 годзе на з’ездзе ў Чуднаве ў маёнтку Жавускага была створана група кансерватыўных і прарасійскіх пісьменнікаў і публіцыстаў, якія цесна супрацоўнічалі з «Tygodnik Petersburski» і атрымалі назву «пецярбургская катэрыя». У сустрэчы, акрамя гаспадара і Грабоўскага, удзельнічалі, між іншым, Людвік Штырмер, Юзаф Працлаўскі, ксёндз Ігнат Галавінскі, Густаў Алізар і Юзаф Ігнат Крашэўскі.

Імкнучыся атрымаць дазвол расійскіх уладаў на выданне літаратурнага часопіса «Słowianin», Грабоўскі ў студзені 1843 года накіраваў кіеўскаму генерал-губернатару Дзмітрыю Бібікаву мемарандум, у якім выклаў маніфест кансерватыўнага, манархічнага панславізму. Гэты ліст, апублікаваны ў 1844 годзе на старонках эмігранцкага «Demokrata Polski», стаў сімвалам нацыянальнай капітуляцыі і скампраметаваў Грабоўскага ў вачах польскай грамадскасці. Ён пакінуў літаратурную дзейнасць і заняўся выданнем гістарычных крыніц.

Дзейнасць у Кіеве Новыя магчымасці адкрыў перыяд «паслясевастопальскай адлігі» пасля 1856 года. Грабоўскі пачаў шукаць паразумення з прадстаўнікамі ўкраінскай ідэі, напрыклад з Пантэлеймонам Кулішам. У 1862 годзе ўступіў у дыскусію з расійскімі славянафіламі і панславістамі, а таксама з «украінафіламі» на старонках кіеўскай газеты «Телеграф» і маскоўскага часопіса «День». Рашэнне спрэчкі аб літоўска-рускіх землях ён бачыў у культурнай і самакіравальнай аўтаноміі польскага насельніцтва, а таксама ў пошуку паразумення як з расіянамі, так і з прадстаўнікамі ўкраінскай інтэлігенцыі, што фарміравалася. У 1862 годзе на адкрыцці помніка «Тысячагоддзе Расіі» ў Ноўгарадзе Грабоўскі, убачыўшы сярод постацей расійскай гісторыі Канстанціна Астрожскага, пераможцу пад Оршай (1514), іранічна заўважыў, што на помніку не хапае толькі Праметэйа, які, як і Астрожскі, быў заваяваны Расіяй.

У 1850-х гадах пераехаў з Александрыўкі ў Кіеў. У сваім доме стварыў літаратурны салон, які наведвалі выдатныя польскія, расійскія і ўкраінскія пісьменнікі, публіцысты і навукоўцы, з дапамогай якіх ён шукаў паразумення паміж трыма народамі.

Апошнія гады і смерць У лютым 1863 года, пасля адстаўкі Казіміра Кшывіцкага і ад’езду Веляпольскага, Грабоўскі атрымаў прапанову заняць пасаду галоўнага дырэктара Урадавай камісіі рэлігійных веравызнанняў і асветы, але з-за хваробы не прыняў яе. Памёр у Варшаве 19 лістапада 1863 года, пахаваны на могілках Павонзкі.

Сям'я У маі 1835 года ажаніўся з Паўлінай Расцішэўскай. У шлюбе меў двух сыноў, якія памерлі ў дзяцінстве, і дачок: Марыю, Альжбету, Тэрэзу і Магдалену.

Асноўныя працы Літаратурная крытыка Myśli o literaturze polskiej (1828) Literatura i krytyka (1837–1840) Korespondencja literacka (т. 1–2, 1842–1843)

Гістарычныя раманы Koliszczyzna i stepy (1838) Stanica Hulajpolska (т. 1–5, 1840–1841) Tajkury (т. 1–4, 1845–1846) Pan starosta Kaniowski (1856) Zamieć w stepach. Opowiadanie obywatela z polskiej Ukrainy w pierwszych latach XIX wieku (1862)

Гістарычныя працы Ukraina dawna i teraźniejsza (1850)

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся 25 верасня Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1804 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ровенскай вобласці Катэгорыя:Памерлі 19 лістапада Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Польшчы Катэгорыя:Прадстаўнікі ўкраінскай школы ў польскай літаратуры Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта