Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года — масавы выезд грамадзян Беларусі за мяжу, абумоўлены палітычным крызісам пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і наступных маштабных пратэстаў, маштабнымі рэпрэсіямі, а таксама саўдзелам беларускіх уладаў ва ўварванні Расіі ва Украіну. Гэтая хваля эміграцыі характарызуецца высокай колькасцю вымушаных перасяленцаў, значным адтокам кваліфікаваных кадраў і бізнесу, а таксама фарміраваннем устойлівых дыяспар у краінах Еўрапейскага саюзаПланируют ли беларусы возвращаться на родину из эмиграции? Уверены в возвращении менее половины опрошенных — исследование // Зеркало, 3 снежня 2024. Паводле розных ацэнак, колькасць людзей, якія пакінулі краіну ў гэты перыяд, вагаецца ад 200 да 500 тысяч чалавекBelarusians in exile: an overlooked issue addressed by the Parliamentary Assembly // ПАСЕ, 25 студзеня 2023Больш за 200 тысяч чалавек. Столькі з’ехала з Беларусі за два гады па афіцыйных звестках // Наша Ніва, 18 студзеня 2024.

Маштабы эміграцыі Дакладная колькасць мігрантаў застаецца прадметам дыскусій з-за адсутнасці адзінай метадалогіі падліку і розніцы ў даных краін прыёму, аднак нават афіцыйныя беларускія крыніцы пацвярджаюць маштабнасць з'явы. У пачатку 2024 года начальнік Дэпартамента па грамадзянстве і міграцыі МУС РБ Аляксей Бягун паведаміў, што толькі за 2021—2022 гады з краіны выехала больш за 200 тысяч грамадзян. Намеснік міністра ўнутраных спраў Мікалай Карпянкоў у верасні 2023 года ацэньваў колькасць «палітычных мігрантаў» яшчэ вышэй — у 350 тысяч чалавек. Міжнародныя структуры, такія як Парламенцкая асамблея Савета Еўропы, у сваіх дакладах прыводзяць ацэнкі ў дыяпазоне ад 200 да 500 тысяч чалавек, якія былі вымушаныя пакінуць Беларусь з-за рэпрэсій.

Незалежныя даследчыкі, абапіраючыся на статыстыку выдачы віз і дазволаў на жыхарства ў краінах ЕС, прыходзяць да высновы, што станам на пачатак 2024 года колькасць беларусаў, якія легалізаваліся за мяжой пасля 2020 года, складае не менш за 220 тысяч чалавек. Гэтая лічба не ўлічвае тых, хто знаходзіцца ў працэсе легалізацыі, а таксама мігрантаў, якія накіраваліся ў Расію або краіны па-за межамі еўрапейскага рэгіёна.

Паводле даных Еўрастата, у 2024 годзе грамадзяне Беларусі працягвалі актыўна падаваць заявы на прытулак у краінах ЕС. У Літве беларусы сталі самай шматлікай групай сярод тых, хто прасіў прытулкуFirst-time asylum applications down 13 % in 2024 // Еўрастат, 20 сакавіка 2025Latest Migration Yearbook — key statistics // Дэпартамент міграцыі пры МУС Літвы, 20 сакавіка 2025.

Геаграфія рассялення Галоўным цэнтрам прыцягнення для беларускіх эмігрантаў стала Польшча. Паводле даных польскага МЗС, толькі са жніўня 2020 па ліпень 2021 года беларусам было выдадзена больш за 178 тысяч віз, з якіх 12 тысяч былі гуманітарнымі. На пачатак 2024 года розныя тыпы дазволаў на пражыванне мелі каля 130 тысяч беларусаў, а ў сістэме сацыяльнага страхавання (ZUS) было зарэгістравана 122 тысячы грамадзян Беларусі. Паводле даных польскіх улад, беларусы з’яўляюцца другой па колькасці групай замежнікаў у краіне пасля ўкраінцаўЭміграцыя з Беларусі пасля 2020 — з’ехалі амаль Гродна і Брэст разам // Новы Час, 9 мая 2024Pół miliona cudzoziemców z ważnymi zezwoleniami na pobyt // Urząd do Spraw Cudzoziemców.

Другой па папулярнасці краінай з'яўляецца Літва. За перыяд з верасня 2020 па жнівень 2021 года літоўскія ўлады выдалі беларусам 20 тысяч нацыянальных віз і больш за 4 тысячы гуманітарных. Па стане на пачатак 2025 года ў Літве пражывала 57,5 тысяч грамадзян Беларусі. Нягледзячы на тэндэнцыю да скарачэння колькасці ў параўнанні з папярэднім годам з-за ўзмацнення жорсткасці міграцыйнай палітыкі, беларусы застаюцца адной з найбуйнейшых груп замежных работнікаў у краіне. У 2024 годзе менавіта беларусы падалі найбольшую колькасць заявак на атрыманне прытулку ў Літве.

Сярод іншых напрамкаў вылучаюцца Грузія, дзе пражывае каля 10—11 тысяч беларусаў, Германія (каля 6—8 тысяч) і Ізраіль (каля 5 тысяч). Пасля пачатку вайны ва Украіне ў 2022 годзе папулярнасць Украіны як краіны для рэлакацыі рэзка знізілася, а многія беларусы, якія там пражывалі, былі вымушаныя пераехаць у краіны ЕС.

Сацыяльны партрэт і прычыны Беларуская дыяспара новай хвалі характарызуецца маладым узростам і высокім узроўнем адукацыі. Паводле сацыялагічных даследаванняў, больш за 75 % мігрантаў складаюць людзі маладзейшыя за 40 гадоў. Каля 74 % апытаных маюць вышэйшую адукацыю. Большасць мігрантаў эканамічна актыўныя: палова працуе па найме, значная частка з’яўляецца фрылансерамі або прадпрымальнікамі. Пры гэтым даследаванні паказваюць гендарную няроўнасць у адаптацыі: жанчынам часцей даводзіцца пачынаць кар’еру з нуля (43 % супраць 17 % сярод мужчын).

Асноўнымі прычынамі выезду рэспандэнты называюць меркаванні бяспекі (59 % адчувалі неабароненасць, 49 % баяліся пераследу), адсутнасць перспектыў для самарэалізацыі і эканамічныя праблемы. Важным фактарам стала таксама пачатак вайны ва Украіне ў 2022 годзе. Беларусы за мяжой захоўваюць шчыльныя сувязі з радзімай, актыўна спажываюць беларускі інфармацыйны кантэнт і ўдзельнічаюць у праектах дапамогіБеларусская диаспора: портрет, связи и перспективы // Народны апрос, студзень 2023.

Эканамічныя наступствы і рэлакацыя бізнесу Масавая эміграцыя суправаджалася маштабнай рэлакацыяй беларускага бізнесу. Паводле ацэнак эканамістаў, толькі са жніўня 2020 па чэрвень 2022 года ў краінах ЕС было зарэгістравана больш за 2000 кампаній з беларускім капіталам, з якіх 80 % — у Польшчы. Да канца 2023 года колькасць такіх кампаній у Польшчы дасягнула амаль 6000, а колькасць беларускіх індывідуальных прадпрымальнікаў перавысіла 11 тысяч. Найбольш пацярпелымі ад адтоку кадраў і бізнесаў сталі сектары з высокай даданай вартасцю, у прыватнасці IT-сфераКолькі беларускага бізнэсу з’ехала ў Еўрасаюз? // Наша Ніва, 17 верасня 2022Беларуская бізнэс-эміграцыя пачала запавольвацца. Вынікі новага дасьледаваньня // Радыё Свабода, 22 лістапада 2023.

У той час як Польшча прапаноўвала спрыяльныя ўмовы для рэлакацыі (праграма Poland Business Harbour), у Літве і Латвіі беларускі бізнес сутыкнуўся з больш жорсткімі міграцыйнымі правіламі і праблемамі з адкрыццём банкаўскіх рахункаў, што прывяло да запаволення росту беларускага бізнес-сегмента ў гэтых краінах.

Стаўленне ўлад і пераслед эмігрантаў Афіцыйная прапаганда і прадстаўнікі рэжыму Аляксандра Лукашэнкі сістэматычна выкарыстоўваюць у дачыненні да палітычных эмігрантаў абразлівае клішэ «беглыя», імкнучыся маргіналізаваць іх, пазбавіць статусу палітычнай апазіцыі і прадставіць як злачынцаў або марыянетак заходніх спецслужбаў.

Для ціску на грамадзян, якія пакінулі краіну, улады Беларусі разгарнулі маштабную заканадаўчую і сілавую кампанію. У ліпені 2022 года быў уведзены інстытут «спецыяльнага вядзення», які дазволіў праводзіць завочныя суды над палітычнымі апанентамі і журналістамі ў эміграцыі, выносячы ім працяглыя турэмныя тэрміны. У снежні 2022 года быў прыняты закон, які дазволіў канфіскоўваць маёмасць (кватэры, дамы, зямельныя ўчасткі) за «недружалюбныя дзеянні» ў дачыненні да дзяржавы. Акрамя таго, заканадаўства было зменена такім чынам, каб дазволіць пазбаўляць беларускага грамадзянства асоб, асуджаных па «экстрэмісцкіх» артыкулах, нават калі яно было набыта імі па нараджэнні.

Адначасова ўлады прадпрымалі спробы стымуляваць вяртанне мігрантаў на сваіх умовах. У пачатку 2023 года была створана спецыяльная грамадская камісія па вяртанні, якую ўзначалілі генеральны пракурор Андрэй Швед і прапагандыст Рыгор Азаронак. У якасці ўмоў для вяртання агучвалася неабходнасць публічнага пакаяння і ўдзелу ў праўладных мітынгах за мяжой. Аднак на практыцы шматлікія беларусы, якія паспрабавалі вярнуцца на радзіму або прыехаць да сваякоў, падвяргаліся масавым затрыманням на мяжы і арыштам за ўдзел у мінулых пратэстах або каментары ў сацыяльных сетках.

Грамадская рэакцыя і вяртанне 20 жніўня 2020 года, праз два тыдні пасля пачатку пратэстаў, больш за 150 эканамістаў з 25 краін свету звярнуліся з адкрытым лістом да беларускага ўрада, папярэджваючы пра пагрозу «ўцечкі мазгоў» і катастрафічныя наступствы для эканомікі ў выпадку працягу парушэнняў правоў чалавека. У адказ улады ініцыявалі змены ў заканадаўства, якія дазваляюць пазбаўляць грамадзянства беларусаў, што пакінулі краіну, за «экстрэмісцкую дзейнасць».

Урады суседніх краін, такіх як Польшча і Украіна, прынялі шэраг мер для палягчэння легалізацыі беларускіх уцекачоў, у тым ліку праграму Poland Business Harbour для IT-сектара. Аднак пытанне вяртання на радзіму застаецца складаным для беларускіх мігрантаў. Паводле даследавання цэнтра BEROC (2024), толькі 35 % апытаных цвёрда плануюць вярнуцца ў Беларусь, у той час як 38 % не плануюць гэтага рабіць. Галоўнымі ўмовамі для вяртання называюцца спыненне палітычных рэпрэсій, змена ўлады і вызваленне палітвязняў. Чым даўжэй людзі знаходзяцца ў эміграцыі, тым менш яны схільныя да вяртання. Апытанні паказваюць, што перспектыва ўступлення Беларусі ў ваенныя блокі або ЕС не з’яўляецца вызначальным фактарам для вяртання, а ў некаторых выпадках нават зніжае гатоўнасць вярнуццаБеларусская диаспора: портрет, связи и перспективы // Народны апрос, студзень 2023.

Гл. таксама Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Беларуская дыяспара Палітычны крызіс у Беларусі (2020)

Крыніцы

Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020) Катэгорыя:Беларуская дыяспара Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны